HÃY NHÌN SÂU HƠN VÀO VẾT THƯƠNG CẢM XÚC

(Bài viết riêng cho Tạp Chí Kinh Tế Sài Gòn, đăng ngày 1/5/2025)

 

Tối hôm đó, con gái tôi – 15 tuổi – bước ra khỏi phòng với chiếc áo tay dài che kín cả cánh tay, dù trời oi bức. Linh cảm có gì đó không ổn, tôi gọi con lại và nhẹ nhàng vén tay áo. Tim tôi như thắt lại khi thấy những vết rạch chằng chịt – có vết đã khô, có vết vẫn rỉ máu. Tôi bật khóc, đau, giận, hoảng loạn:“Con muốn chết à?”

Con lắc đầu, nước mắt rơi lã chã:“Con không muốn chết… Con chỉ không biết làm sao để sống tiếp.”

(Một người mẹ)

 

Áp Lực Học Tập Và Cảm Giác Cô Đơn

Minh* (tên bệnh nhân đã được thay đổi), con của phụ huynh ở trên, học ở một trường chuyên tại TP. Hồ Chí Minh.

 

Con học lớp chọn, mỗi ngày học từ sáng đến khuya, có khi đến 1-2 giờ sáng. Mẹ con thì luôn nhắc nhở: “Cố lên, giữ hạng nhất, phải đậu lớp chuyên A1 như anh hai.” Còn ba thì ít khi nói gì, chỉ im lặng nhìn bảng điểm. Mỗi lần con cảm thấy mệt mỏi, con chia sẻ với mẹ, nhưng mẹ chỉ đáp: “Thế hệ tụi mẹ còn cực hơn gấp mấy lần.” Dần dần, con không nói nữa, và tự chịu đựng mọi thứ trong im lặng.

 

Nhưng bên trong con là một nỗi sợ hãi rất lớn. Con sợ trượt. Sợ bị so sánh. Sợ rằng dù cố gắng thế nào, mình cũng không đủ giỏi, không đủ ngoan, không đủ đáng được yêu. Chính vì vậy, dù được chăm sóc, nuôi dưỡng đầy đủ về vật chất, nhưng con vẫn phải đối mặt với một nỗi cô đơn thầm lặng, khó bày tỏ cùng ai.

 

Khi Lần Đầu Tiên Cảm Nhận Được Sự Giải Tỏa

Lần đầu tiên con cắt tay là sau khi con nhận điểm bài kiểm tra Toán 6 điểm. Con nhớ lại khoảnh khắc đó như thể nó chỉ mới xảy ra hôm qua. Con bước vào nhà vệ sinh, lấy compa từ hộp bút và kéo một đường thật nhanh. Máu chảy ra, nhưng con không cảm thấy đau. Ngược lại, con thấy nhẹ nhõm hơn. Cảm giác như vừa trút bỏ một gánh nặng đè lên ngực. Con không muốn chết, nhưng nếu sống nghĩa là phải sống trong áp lực liên tục, trong sự kỳ vọng không ngừng nghỉ từ ba mẹ, con không biết mình có thể trụ nổi bao lâu.

 

Chỉ một vết rạch, nhưng đó là cách duy nhất con tìm thấy để giải tỏa cảm xúc của mình. Cảm giác đau đớn từ vết thương thể xác ít ra còn cho con cảm giác mình tồn tại, trong khi những cảm xúc bên trong dường như chỉ là một mớ hỗn độn, không thể chia sẻ với ai.

 

Những Nỗi Đau Thầm Lặng Khác

Khánh*, một học sinh 16 tuổi ở Đắk Lắk, có một hoàn cảnh gia đình không mấy êm ấm. Ba mẹ ly dị từ khi Khánh còn học lớp 6, và con sống với bà ngoại. Mặc dù học giỏi và không quậy phá, nhưng trong lòng Khánh luôn có một cảm giác trống rỗng. Khánh không ghét cuộc sống, nhưng lại cảm thấy mình là người thừa, không ai chú ý. Bạn bè đi chơi cùng ba mẹ, con chỉ biết lướt qua những hình ảnh đó trên mạng. Thậm chí, có lần bạn đăng hình cả lớp, con đứng ở mép, bị cắt mất nửa người, với caption: “Đông vui mà thiếu cũng không sao.” Từ đó, Khánh bắt đầu tự làm đau mình. Một vết rạch không nhiều, nhưng lại là cách duy nhất để cảm nhận mình còn tồn tại. Máu, dù đau đớn, lại mang đến cảm giác sống thật.

 

Ngọc*, một cô bé 14 tuổi ở Hà Nội, cũng không ngoại lệ. Con chuyển đến trường tư mới, và cảm thấy bị cô lập ngay từ những ngày đầu. Bạn bè chế giễu con vì giọng nói và cách ăn mặc, thậm chí còn gọi con là “con điên trường.” Dù con kể với mẹ về sự đau khổ đó, mẹ chỉ khuyên: “Kệ đi con, người ta nói vậy mà con cũng để bụng.” Nhưng những lời chế giễu đó như gai đâm vào mỗi ngày của Ngọc. Con cảm thấy mình là một cái bóng. Vì vậy, Ngọc bắt đầu tự cắt tay để cảm nhận mình còn tồn tại, dù chỉ là đau đớn thể xác.

 

Nguyên Nhân Và Tác Động Của Hành Vi Tự Hại

Hành vi tự hại không nhằm tự tử (Nonsuicidal Self-Injury – NSSI) là hành vi cố ý gây tổn thương trực tiếp đến cơ thể mình, chẳng hạn như cắt, rạch, đốt hay đánh mạnh, với mục đích điều tiết cảm xúc hoặc xử lý các tình huống xã hội, mà không nhằm mục đích tự sát. Để được xem là một rối loạn (NSSI Disorder), hành vi này phải xảy ra ít nhất 5 lần trong vòng một năm, gây ra sự khổ sở đáng kể về mặt tâm lý hoặc ảnh hưởng tiêu cực đến các lĩnh vực chức năng trong đời sống (1). Nếu không được can thiệp, NSSI có thể làm tăng nguy cơ tự sát sau này (2).

 

 

Tổng quan nhiều nghiên cứu cho thấy khoảng 16% trẻ từng tự hại không nhằm tự tử, với tỷ lệ nữ cao hơn nam (19,4% so với 12,9%). Tại châu Á, con số này còn cao hơn (19,5%) so với các khu vực khác (14,7%) (3). Ở Việt Nam, trẻ tự hại chủ yếu vì thất vọng về bản thân (37,1%), mong gia đình thấu hiểu (36,2%), muốn trút giận (25,8%) hoặc do cảm giác cô đơn, chán nản (21,6%) (4).

Nguyên nhân khiến hành vi tự hại xuất phát từ nhiều yếu tố. Đầu tiên, áp lực học tập và kỳ vọng quá lớn từ gia đình chính là một yếu tố chính khiến trẻ em dễ rơi vào trạng thái căng thẳng mãn tính. Khi trẻ cảm thấy mình không bao giờ đủ giỏi, đủ ngoan, họ bắt đầu tự làm tổn thương mình để giảm bớt cảm giác thất vọng. Thứ hai, trẻ gặp khó khăn trong việc diễn đạt cảm xúc. Cảm giác giận dữ, tuyệt vọng hay buồn bã không thể bộc lộ thành lời, và hành vi tự hại trở thành cách duy nhất để “nói lên” những cảm xúc đó. Cuối cùng, cảm giác trống rỗng, thiếu kết nối với người khác cũng là một yếu tố quan trọng (2). Một số trẻ, như Ngọc và Khánh, cảm thấy mình như một cái bóng, và tự hại là cách duy nhất để cảm nhận mình còn tồn tại.

Cách Phụ Huynh Phản Ứng Và Cung Cấp Hỗ Trợ Kịp Thời

Khi phát hiện con tự hại, nhiều phụ huynh thường hoảng loạn, tức giận hoặc trách mắng. Tuy nhiên, điều trẻ cần lúc này là sự thấu hiểu và không gian an toàn để bày tỏ nỗi đau. Phụ huynh có thể bắt đầu bằng những câu hỏi nhẹ nhàng, không phán xét: “Lúc đó, con đã cảm thấy như thế nào?” hoặc “Có điều gì làm con cảm thấy tồi tệ đến mức phải tự làm đau mình không?” Việc lắng nghe và thấu hiểu cảm xúc của con cái sẽ giúp trẻ cảm thấy được yêu thương và hỗ trợ đúng cách.

Điều quan trọng là đừng quá chú trọng vào vết thương thể xác, mà hãy nhìn vào vết thương cảm xúc sâu hơn. Việc đưa con đi gặp chuyên gia tâm lý sớm có thể giúp trẻ học cách điều tiết cảm xúc và thay thế hành vi tự hại bằng các hình thức xả stress lành mạnh hơn. Hỗ trợ kịp thời từ gia đình và chuyên gia sẽ là chìa khóa để giúp trẻ vượt qua giai đoạn khủng hoảng này.

 

Lời kết

Hành vi tự hại là một câu hỏi không lời: “Có ai thật sự quan tâm không?” Đằng sau mỗi vết cắt không phải là sự nổi loạn, mà là nỗi đau không tên – một cách trẻ để cảm nhận rằng mình vẫn còn tồn tại, vẫn còn cảm xúc.

 

Phụ huynh không cần là chuyên gia tâm lý mà chỉ cần đủ dịu dàng để hiện diện, đủ kiên nhẫn để lắng nghe và đủ ấm áp để con thấy an toàn, ngay cả khi con đang rối bời. Đừng đợi đến lúc con đổ máu mới biết con đau. Đừng chờ đến khi con gào khóc mới nhận ra con cần được ở lại.

Hãy là nơi để con có thể quay về – không cần mạnh mẽ, không cần đúng đắn, chỉ cần là chính mình. Bởi khi được nhìn thấy và yêu thương đúng cách, con sẽ không còn phải làm đau bản thân để tồn tại nữa. Con sẽ ở lại – một cách trọn vẹn, và bình yên.

 

#bsphamminhtriet, #hanhvituhai, #vithanhnien, #kinhtesaigon, #SAIGONTIMES

TS.BS Phạm Minh Triết

 Tài liệu tham khảo:

1. American Psychiatric Association. Diagnostic and statistical manual of mental disorders. 5th ed. Arlington: American Psychiatric Publishing; 2013.
2. Nock MK, Joiner TE, Gordon KH, Lloyd-Richardson E, Prinstein MJ. Non-suicidal self-injury among adolescents: Diagnostic correlates and relation to suicide attempts. Psychiatry Res. 2006;144(1):65-72.
3. Farkas BF, Takacs ZK, Kollárovics N, Balázs J. The prevalence of self-injury in adolescence: A systematic review and meta-analysis. Eur Child Adolesc Psychiatry. 2023.
4. Mai My Hanh. Factors affecting the self-destructive behavior of adolescents in the Southern urban areas of Vietnam. Ho Chi Minh City Univ Educ J Sci. 2024;21(1):71-82.