KHI HY VỌNG BỊ QUẢNG CÁO DẪN ĐƯỜNG

(Bài viết riêng cho Thời Báo Kinh Tế Sài Gòn, đăng ngày 7/5/2026. Bài trên FB này là bài gốc chưa edit)

1. Những Câu Chuyện Có Thật

L., một bé gái tuổi vị thành niên ở miền Tây, đang điều trị rối loạn lo âu được khoảng 3 tháng. Tình trạng đã bắt đầu ổn hơn. Rồi đột ngột gia đình ngưng điều trị. Bốn tháng sau, tôi gặp lại L. Việc điều trị gần như phải bắt đầu lại từ đầu. Hỏi ra mới biết, đợt trước gia đình thấy con có giảm nhưng “lâu hết”, nên đưa con đi theo một hướng khác. Cúng bái đủ kiểu, tốn đâu đó khoảng 30 triệu. Tình trạng không cải thiện, thậm chí nặng dần, nên cuối cùng gia đình quay lại điều trị như cũ.

M., 26 tháng tuổi, được chẩn đoán rối loạn phổ tự kỷ. Hướng can thiệp khi đó khá rõ: con cần được can thiệp chuyên biệt, đồng thời gia đình cũng cần học cách tương tác và dạy con theo phương pháp phù hợp với trẻ tự kỷ. Hơn một năm sau, gia đình đưa con tái khám. So sánh lần trước và lần này, tình trạng của con gần như không khác nhiều, thậm chí con còn có thêm nhiều hành vi không hợp tác. Trong thời gian đó, thay vì cho con học can thiệp tại các cơ sở chuyên môn, gia đình đã đưa con theo một cô hứa “chữa lành” tự kỷ, cũng mất khá nhiều tiền.

2. Mong Muốn Chính Đáng Và Những Lời Hứa Hấp Dẫn

Những trường hợp như vậy không hiếm. Và điểm chung thường thấy không phải là phụ huynh thiếu quan tâm. Ngược lại, họ thường là những người rất thương con, rất lo lắng, và rất muốn con nhanh cải thiện. Chính mong muốn chính đáng đó lại trở thành điểm dễ bị tác động nhất.

Trong bối cảnh một quá trình điều trị cần thời gian, theo dõi và điều chỉnh từng bước, những lời quảng cáo lại đưa ra một con đường khác: nhanh hơn, nhẹ nhàng hơn, “tự nhiên” hơn, ít áp lực hơn, và nghe có vẻ hy vọng hơn. Các thông điệp này hiếm khi nói thẳng “hãy bỏ điều trị”. Thay vào đó là những cách nói lập lờ như “thuốc chỉ điều trị triệu chứng”, “can thiệp thông thường không giải quyết gốc rễ”, “đừng để con bị can thiệp sai”, hay “hãy thử vài buổi trước” hoặc nhấn mạnh vào những tác dụng phụ mà không đi kèm với những lợi ích của của việc can thiệp điều trị có chứng cớ khoa học. Ở mức mạnh hơn, đó có thể là những lời hứa khỏi hoàn toàn, cam kết hiệu quả nhanh, áp dụng cho mọi trẻ, đi kèm với các khái niệm mơ hồ như “chữa lành”, “khai mở”, “đánh thức”, “thải độc”, hoặc thậm chí phủ nhận hoàn toàn điều trị chính thống và khuyên ngưng thuốc, ngưng can thiệp.

Những thông điệp này không cần quá cực đoan. Chỉ cần đủ để làm phụ huynh hoang mang, trì hoãn, hoặc chuyển hướng điều trị. Và sự chuyển hướng đó thường diễn ra rất âm thầm.

3. Cái Giá Phải Trả

Vấn đề không chỉ là mất tiền. Vấn đề lớn hơn là mất “thời gian vàng” trẻ nhận được can thiệp và điều trị đúng. Như trẻ mắc rối loạn phổ tự kỷ, can thiệp phù hợp trước ba tuổi làm tăng cơ hội hòa nhập của trẻ nhiều hơn so với can thiệp trễ hơn. Hoặc trẻ mắc rối loạn lo âu trầm cảm, nếu được điều trị sớm và phù hợp thì khả năng phục hồi hoàn toàn, tỷ lệ giảm tái phát thường cao hơn những trường hợp điều trị trễ.

Bỏ hướng điều trị đang có để theo những phương pháp chưa có bằng chứng khoa học, khi quay lại điều trị, trẻ không quay lại đúng điểm cũ, mà thường đã ở một tình trạng xấu hơn trước. Điều này có nghĩa là không chỉ mất tiền, mà con còn mất cơ hội để phát triển tốt hơn trong giai đoạn vàng của cuộc sống.

4. Bước Tiến Mới Trong Kiểm Soát Quảng Cáo Y Tế

Gần đây, Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (thuộc Bộ Y tế) [1] có công văn góp ý đối với dự thảo nghị định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an ninh mạng. Trong đó, có đề xuất bổ sung các hành vi liên quan đến việc làm ra, phát tán thông tin về phương pháp, liệu pháp, bài thuốc, kỹ thuật khám chữa bệnh chưa được kiểm chứng khoa học hoặc chưa được cơ quan có thẩm quyền cho phép áp dụng tại Việt Nam. Điều này là một bước tiến rất quan trọng trong bảo vệ người dân – đặc biệt là bảo vệ trẻ em – khỏi những thông tin sai lệch về y tế trên không gian mạng.

Một điểm rất đáng chú ý là công văn cũng nhắc đến hành vi xúi giục, lôi kéo, hướng dẫn người bệnh từ bỏ, trì hoãn hoặc thay thế các phương pháp, phác đồ khám chữa bệnh đã được cơ quan có thẩm quyền công nhận, gây nguy hiểm đến sức khỏe, tính mạng người bệnh. Đây là một điểm rất quan trọng vì trong thực tế, nhiều quảng cáo không nói thẳng rằng “hãy bỏ điều trị”, mà chỉ nói theo cách ẩn dụ hơn.

5. Làm Sao Để Bảo Vệ Bản Thân

Phụ huynh có quyền hy vọng. Nhưng hy vọng cần đi cùng thông tin đúng. Người làm chuyên môn cũng cần nói rõ hơn với gia đình rằng điều trị các rối loạn phát triển và sức khỏe tâm thần thường không phải là chuyện “hết hay không hết” trong vài tuần. Nhiều trường hợp cần một kế hoạch dài hơn, có mục tiêu từng bước, có theo dõi tiến triển, có điều chỉnh khi chưa phù hợp. Nếu chúng ta không nói rõ điều đó, khoảng trống thông tin sẽ được lấp bằng quảng cáo.

Trước một phương pháp điều trị được quảng cáo trên mạng, bạn có thể tự hỏi vài câu đơn giản:

• Phương pháp này có bằng chứng khoa học rõ ràng không?
• Có được cơ quan chuyên môn cho phép áp dụng không?
• Người quảng cáo có nói rõ giới hạn và rủi ro không?
• Có hứa hẹn khỏi nhanh, khỏi hoàn toàn, khỏi chắc chắn không?

Nếu câu trả lời làm mình thấy nghi ngờ, nên dừng lại và hỏi thêm ý kiến chuyên môn độc lập.

Những trường hợp như L. hay M. không phải là cá biệt. Và cái giá phải trả không chỉ nằm ở vài chục triệu đồng. Cái giá lớn hơn là những tháng, những năm đã trôi qua mà đáng ra trẻ có thể được điều trị, can thiệp và hỗ trợ đúng hướng hơn.

 

TS.BS Phạm Minh Triết

#bsphamminhtriet, #kinhtesaigon, #saigontimes.

[1]: Công văn số 850/KCB-QLHN, ngày 27 tháng 4 năm 2026 của Cục Quản Lý Khám Chữa Bệnh – Bộ Y Tế.