Cơn Hoảng Loạn và Rối Loạn Hoảng Loạn

Trong những dạng rối loạn tâm lý/tâm thần, rối loạn lo âu là một dạng rối loạn có biểu hiện rất phong phú. Chính vì vậy, rối loạn lo âu được phân loại thành nhiều chẩn đoán chuyên biệt hơn để phân biệt, ví dụ như rối loạn lo âu chung (hoặc rối loạn lo âu toàn thể), ám ảnh sợ xã hội, ám ảnh sợ đặc hiệu, …

Theo kế hoạch thì tôi sẽ viết trước bài về ảnh hưởng dây chuyền từ căng thẳng (stress) – lo âu – trầm cảm, rồi đến các dạng rối loạn lo âu. Vì gần đây tôi gặp vài trường hợp bị cơn hoảng loạn nhưng không được chẩn đoán xác định nên sẽ viết về tình trạng này trước.

Một trường hợp tôi gặp trong thực tế:

Bệnh nhân nữ, tuổi trung niên, vừa xuất viện sau một đợt bệnh do nhiễm siêu vi. Sau đó bệnh nhân có cảm giác nặng vùng đùi, vùng đầu, cổ, ngực và bụng. Các cảm giác này thường xuất hiện theo cơn và kèm theo biểu hiện cao huyết áp, nhịp tim nhanh, nghẹt mũi và ngộp thở. Bệnh nhân cũng đồng thời xuất hiện cảm giác sợ hãi, lo lắng về việc cơ thể mình bị yếu, có thể bị té xỉu bất kỳ lúc nào. Bệnh nhân đi khám nhiều lần với nhiều bác sĩ chuyên khoa, như nội tổng quát, cơ xương khớp, thần kinh, tim mạch. Bệnh nhân cũng thực hiện nhiều xét nghiệm cận lâm sàng như MRI, XQ cột sống/cột sống cổ/ngực/bụng, đo điện tim; kết quả không ghi nhận các bất thường thực thể có liên quan đến các triệu chứng kể trên. Hiện tại, bệnh nhân được (tôi) chẩn đoán là: Rối loạn hoảng loạn.

Trong tâm lý học, một cơn hoảng loạn được định nghĩa là một cảm giác đột ngột sợ hãi dữ dội hoặc cảm giác khó chịu cấp tính, kèm theo các biểu hiện về thể chất bao gồm tim đập nhanh, đau ngực, khó thở, và, có thể, chóng mặt.

Có 2 dạng cơn hoảng loạn được mô tả trong Cẩm Nang Chẩn Đoán Và Thống Kê Các Rối Loạn Tâm Thần DSM-5: biết trước và không biết trước. Nếu bạn biết bạn sợ những nơi cao hoặc sợ chạy xe qua những cây cầu dài, bạn có thể bị cơn hoảng loạn trong những tình huống này chứ không phải bất cứ nơi nào khác; đây là Cơn Hoảng Loạn Biết Trước. Ngược lại, bạn có thể có các cơn Hoảng Loạn Không Biết Trước (không được báo trước) nếu bạn không biết khi hoặc nơi nào cơn hoảng loạn tiếp theo sẽ xảy ra. Hoảng Loạn Không Biết Trước thường gặp trong Rối loạn Hoảng Loạn. Và Cơn Hoảng Loạn Biết Trước thường gặp trong Ám Ảnh Sợ Đặc Hiệu hoặc Ám Ảnh Sợ Xã Hội.

Dựa theo tiêu chuẩn chẩn đoán của DSM-5, biểu hiện của cơn hoảng loạn rất đa dạng, khởi đầu bằng sự gia tăng đột ngột của cảm giác sợ hãi hoặc khó chịu dữ dội, kèm theo một vài biểu hiện sau: Đánh trống ngực, tim đập thình thịch hoặc nhịp tim tăng nhanh, Vã mồ hôi, Run rẩy, Cảm giác khó thở/ nghẹt thở, Đau hoặc khó chịu ở ngực, Mắc ói hoặc đau bụng, Chóng mặt, lảo đảo, lâng lâng hoặc ngất xỉu, Ớn lạnh hoặc cảm giác nóng, Tê hoặc cảm giác ngứa ran,  Sợ mất kiểm soát hoặc mất kiểm soát, Sợ chết.

Để hình dung rõ hơn, đây là một trường hợp được ghi lại từ giáo trình:

Tôi được 25 tuổi khi tôi bị cơn hoảng loạn đầu tiên. Đó là một vài tuần sau khi tôi trở về nhà từ bệnh viện. Tôi đã được phẫu thuật lấy ruột thừa ra. Cuộc phẫu thuật đã diễn ra tốt đẹp, và tôi không gặp bất kỳ nguy hiểm nào, đó là lý do tại sao tôi không hiểu chuyện gì đã xảy ra. Nhưng một đêm nọ, tôi đi ngủ và tôi thức dậy vài giờ sau đó—tôi không chắc là bao lâu—nhưng tôi thức dậy với cảm giác e ngại mơ hồ này. Chủ yếu là tôi nhớ tim tôi bắt đầu đập thình thịch như thế nào. Và ngực tôi đau; cảm giác như tôi sắp chết—rằng tôi đang bị đau tim. Và tôi cảm thấy kỳ quặc, như thể tôi bị tách rời khỏi trải nghiệm đó. Có vẻ như phòng ngủ của tôi được bao phủ bởi một đám mây mù. Tôi chạy đến phòng của em gái tôi, nhưng tôi cảm thấy như mình là một con rối hoặc một con robot nằm dưới sự kiểm soát của người khác trong khi tôi đang chạy. Tôi nghĩ rằng tôi đã làm em tôi sợ hãi gần như nhiều như bản thân tôi đã sợ hãi. Em tôi đã gọi xe cứu thương (1).

Một trường hợp khác cũng trong giáo trình:

“Lần đầu tiên nó xảy ra với tôi, khi tôi đang lái xe xuống đường cao tốc, và tôi cảm thấy bị thắt trong ngực tôi. Tôi cảm thấy như mình đã nuốt phải thứ gì đó và nó bị mắc kẹt, và nó kéo dài suốt cả đêm. . . . tôi cảm thấy như tôi đang có một đau tim. . . . Tôi cho rằng đó là những gì đã được đang xảy ra. Tôi cảm thấy rất hoảng loạn. Một cảm giác đỏ bừng lan khắp người tôi, tôi cảm thấy như thể tôi sắp ngất đi”.

Nhiều người có cơn hoảng loạn không nhất thiết sẽ tiến triển thành Rối loạn hoảng loạn. Một người được chẩn đoán Rối loạn hoảng loạn khi có ít nhất một cơn hoảng loạn bất ngờ và lo lắng đáng kể về khả năng có một cơn hoảng loạn khác hoặc lo lắng về tác động hoặc hậu quả của cơn hoảng loạn. Một vài bệnh nhân không báo cáo sự lo lắng về một cơn hoảng loạn khác nhưng vẫn thay đổi hành vi của họ theo cách cho thấy sự lo lắng của họ với những cơn hoảng loạn trong tương lai. Họ có thể tránh đi đến những nơi nhất định hoặc bỏ bê nhiệm vụ của họ xung quanh nhà vì sợ một cơn hoảng loạn có thể xảy ra nếu họ quá tích cực.

Rối loạn hoảng loạn thường đi kèm với Agoraphobia (dịch là ám ảnh sợ khoảng trống). Người bệnh sợ hãi và trốn tránh trong những tình huống mà người đó cảm thấy không an toàn hoặc không thể trốn thoát để về nhà hoặc đến bệnh viện trong trường hợp xuất hiện cơn hoảng loạn, hoặc xuất hiện các triệu chứng giống như hoảng sợ, hoặc các triệu chứng thể chất khác, chẳng hạn như mất kiểm soát bàng quang. Những người này mắc chứng sợ khoảng trống bởi vì họ không bao giờ biết khi nào những triệu chứng này có thể xảy ra. Trường hợp nặng, người có chứng sợ khoảng rộng không thể ra khỏi nhà, đôi khi suốt cả năm.

Việc điều trị cơn hoảng loạn cũng tương tự như những rối loạn tâm lý tâm thần khác: điều trị tâm lý và điều trị thuốc. (Xem thêm bài này để biết thêm chi tiết: https://drphamminhtriet.com/roi-loan-lo-au-va-roi-loan-tram-cam/). Việc điều trị tâm lý cần sự hợp tác và nổ lực rất nhiều từ bệnh nhân và chương trình điều trị cần được điều chỉnh cho phù hợp với từng cá nhân.

Bs Phạm Minh Triết

Hình minh họa: Freepik.

Tài liệu tham khảo:

1. Barlow, D. H. (2002). Anxiety and its disorders: The nature and treatment of anxiety and panic (2nd ed.). New York, NY. Guilford.

2. Barlow, D. H. et al (2018). Abnormal Psychology: An Integrative Approach (8th ed.). Boston.

3. American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.).