CHỨNG XÉ DA: KHI MỘT “THÓI QUEN NHỎ” TRỞ THÀNH VẤN ĐỀ CẦN ĐƯỢC ĐIỀU TRỊ

(Bài viết riêng cho Thời báo Kinh Tế Sài Gòn, đăng ngày 22/5/2026)

M., nữ, 10 tuổi, nhà ở một tỉnh miền Tây, được gia đình đưa đến khám vì tật cắn móng tay rồi tiếp tục xé da ở đầu ngón tay. Gia đình để ý thấy hành vi này từ lúc bé khoảng 4 tuổi. Trong nhiều năm, M. đã được đưa đi điều trị ở nhiều nơi, khá liên tục, nhưng tình trạng không cải thiện rõ. Các đầu ngón tay của em thường bị bong tróc, đau, có lúc rớm máu. Gia đình nhiều lần nhắc, la, dặn dò, thậm chí canh chừng, nhưng em vẫn tiếp tục làm, nhất là khi ngồi học, xem màn hình, căng thẳng hoặc rảnh tay.

Tình huống của M. không đơn giản là “tật xấu” hay “không chịu nghe lời”. Trong y khoa, tình trạng này thường được gọi là skin picking, tên chuyên môn là excoriation disorder hay skin-picking disorder. Tiếng Việt có thể gọi gần gũi là chứng xé da, cạy da hoặc bóc da lặp đi lặp lại.

Chứng Xé Da Là Gì?

Chứng xé da là tình trạng một người lặp đi lặp lại hành vi cạy, gãi, bóc, nặn hoặc xé da đến mức làm da bị tổn thương. Người đó thường đã nhiều lần muốn dừng lại nhưng không dừng được. Hành vi này có thể làm người bệnh đau, xấu hổ, mất tự tin, né tránh giao tiếp, hoặc ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày. Theo DSM-5, chẩn đoán được nghĩ đến khi hành vi cạy/xé da gây tổn thương da, người bệnh đã cố giảm hoặc dừng nhưng không thành công, và tình trạng này gây khó chịu rõ hoặc ảnh hưởng đến đời sống (1).

Vị trí thường gặp là mặt, môi, da đầu, tay, chân, lưng hoặc đầu ngón tay. Ở trẻ em, biểu hiện có thể bắt đầu bằng cắn móng tay, cắn da quanh móng, rồi tiến tới bóc hoặc xé vùng da đã bị trầy. Một số trẻ làm rất có ý thức, ví dụ ngồi nhìn tay rồi bóc da. Một số trẻ lại làm gần như tự động khi đang học bài, xem tivi, dùng điện thoại hoặc chờ đợi.

Điểm cần chú ý là nhiều trẻ không làm vì “muốn phá” hay “muốn chống đối”. Trẻ có thể biết là không nên làm, có thể hứa sẽ dừng, nhưng đến lúc căng thẳng, buồn chán hoặc tay chạm vào vùng da sần sùi thì hành vi lại xảy ra.

Tình Trạng Này Có Thường Gặp Không?

Chứng xé da không phải là hiếm. Một nghiên cứu cộng đồng ở Hoa Kỳ cho thấy khoảng 2,1% người trưởng thành có tình trạng skin-picking disorder ở thời điểm khảo sát, và khoảng 3,1% từng có tình trạng này trong đời. Nghiên cứu này cũng ghi nhận tình trạng thường đi kèm lo âu, trầm cảm hoặc các vấn đề liên quan đến ám ảnh cưỡng chế (2).

Ở trẻ em, số liệu chính xác ít hơn so với người lớn, vì nhiều gia đình xem đây là thói quen xấu, vấn đề da liễu, hoặc một biểu hiện “sẽ tự hết”. Tuy vậy, trên thực tế lâm sàng, những hành vi như cắn móng tay, cắn da quanh móng, nhổ tóc, bóc da, gãi đến trầy da không phải là hiếm, đặc biệt ở trẻ dễ lo âu, căng thẳng, khó kiểm soát thói quen hoặc có các hành vi lặp lại khác.

Vì Sao Trẻ Lại Cắn Móng Tay, Xé Da?

Hiện nay chưa có một nguyên nhân duy nhất. Cách dễ hiểu nhất là xem chứng xé da như một vòng lặp giữa cảm giác khó chịu ->  hành vi xé da -> nhẹ nhõm tạm thời -> rồi lại khó chịu hơn.

Một số trẻ bắt đầu từ cảm giác rất nhỏ: da quanh móng hơi xước, móng tay không đều, một mảng da khô, một nốt mụn, một vết sần. Khi trẻ bóc hoặc cạy chỗ đó, trẻ có thể thấy “dễ chịu hơn”, “đỡ ngứa”, “đỡ vướng”, hoặc có cảm giác như đã làm cho vùng da đó “gọn lại”. Nhưng sau khi bóc, da đau hơn, sần hơn, đóng vảy hơn, và trẻ lại tiếp tục muốn bóc tiếp. Cứ như vậy, hành vi được duy trì.

Một số trẻ làm nhiều hơn khi lo lắng, bị áp lực học tập, bị la mắng, buồn chán, khó ngủ, hoặc phải ngồi yên lâu. Một số trẻ không nhận ra mình đang làm cho đến khi da đã bị trầy. Một số trẻ lại có cảm giác thôi thúc rất mạnh: biết là không nên, nhưng nếu không làm thì thấy bứt rứt.

Vì vậy, chỉ nói “con đừng làm nữa” thường không đủ. Trẻ có thể hiểu lời người lớn, nhưng vẫn không thắng được thói quen và cảm giác thôi thúc trong cơ thể.

 Hướng Điều Trị

Điều trị cần bắt đầu bằng thái độ đúng. Gia đình nên hiểu rằng đây không phải là lỗi đạo đức, cũng không phải do trẻ “cứng đầu”. La mắng, làm trẻ xấu hổ, chụp hình vết thương để hù dọa, hoặc so sánh trẻ với người khác thường làm tình trạng nặng hơn, vì trẻ càng căng thẳng thì hành vi càng dễ tăng.

Hướng can thiệp quan trọng là giúp trẻ nhận ra lúc nào hành vi hay xảy ra. Ví dụ: khi học bài, khi xem điện thoại, khi nằm trên giường, khi bị mẹ nhắc, khi làm bài khó, khi ngồi trong xe, hoặc khi thấy da đầu ngón tay bị xước. Sau đó, gia đình và trẻ cùng tìm cách thay đổi hoàn cảnh: cắt móng tay ngắn, dưỡng ẩm vùng da khô, dán băng bảo vệ vùng da dễ bị bóc, để tay bận bằng một vật cầm nắm, tránh ngồi quá lâu trước gương hoặc nơi dễ soi da.

Một phương pháp hành vi có bằng chứng là Habit Reversal Training, có thể hiểu là “tập nhận ra thói quen và thay bằng hành vi khác”. Trẻ được hướng dẫn nhận biết dấu hiệu sắp cắn móng hoặc xé da, rồi thay bằng một hành vi ít gây hại hơn, ví dụ nắm chặt tay, cầm bóng mềm, đặt tay dưới đùi, bóp vật nhỏ, hoặc báo cho người lớn hỗ trợ. Một nghiên cứu so sánh cho thấy liệu pháp đảo ngược thói quen có hiệu quả hơn nhóm chờ điều trị ở người có cạy da mạn tính (3).

Nếu trẻ có mụn, chàm, ngứa, da khô, viêm quanh móng hoặc nhiễm trùng, cần điều trị phần da liễu song song. Khi da bớt ngứa, bớt khô, bớt sần, trẻ sẽ có ít “điểm kích hoạt” để cạy hơn.

Thuốc có thể được cân nhắc trong một số trường hợp nặng, kéo dài, gây tổn thương nhiều, hoặc đi kèm lo âu, trầm cảm, ám ảnh cưỡng chế. Có nhiều nhóm thuốc đã được nghiên cứu thử nghiệm nhưng vẫn chưa  có kết luận rõ ràng về hiệu quả vượt trội, đặc biệt ở trẻ em. Vì vậy, việc dùng thuốc, đặc biệt ở trẻ em, cần được bác sĩ đánh giá và theo dõi kỹ.

Tiên Lượng

Chứng xé da có thể cải thiện, nhưng thường cần thời gian. Những trường hợp nhẹ, mới xuất hiện, ít tổn thương da và liên quan rõ đến một giai đoạn căng thẳng có thể cải thiện khá tốt khi gia đình thay đổi cách phản ứng, giảm áp lực và giúp trẻ thay thế thói quen.

Những trường hợp kéo dài từ nhỏ, như M., thường khó hơn. Khi một hành vi đã lặp lại nhiều năm, nó không còn là một hành động đơn lẻ mà đã trở thành một “đường mòn” trong sinh hoạt hằng ngày. Trẻ có thể làm gần như tự động, nhất là khi mệt, lo, buồn chán hoặc rảnh tay. Vì vậy, điều trị cần kiên nhẫn, kết hợp chăm sóc da, điều chỉnh môi trường, tập kỹ năng thay thế hành vi, và đánh giá các vấn đề đi kèm như lo âu, khó ngủ, căng thẳng học tập hoặc các hành vi lặp lại khác.

Điều quan trọng nhất là không biến việc xé da thành một cuộc chiến giữa cha mẹ và trẻ. Khi trẻ cảm thấy mình bị xem là “hư”, trẻ dễ giấu hành vi hơn. Khi trẻ hiểu rằng đây là một vấn đề có thể điều trị, và cha mẹ đứng cùng phía với trẻ, cơ hội cải thiện sẽ cao hơn.

#bsphamminhtriet, #kinhtesaigon, #saigontimes

TS.BS Phạm Minh Triết

Tài liệu tham khảo

1. American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders. 5th ed. Text Revision. Washington, DC: American Psychiatric Association Publishing; 2022.
2. Grant JE, Chamberlain SR. Prevalence of skin picking disorder. J Psychiatr Res. 2020;130:57-60.
3. Teng EJ, Woods DW, Twohig MP, Marcks BA. Habit reversal as a treatment for chronic skin picking: a pilot investigation. Behav Modif. 2006;30(4):411-422.