Giúp Trẻ Nói Được – Vai Trò Của Kỹ Năng Tiền Ngôn Ngữ, Môi Trường Và Sự Bình Thường Về Thể Chất

Trước khi trẻ có thể giao tiếp bằng lời, các kỹ năng tiền ngôn ngữ là nền tảng quan trọng mà trẻ cần phải phát triển. Những kỹ năng này giúp trẻ hiểu và tham gia vào giao tiếp xã hội, ngay cả khi trẻ chưa nói được một từ nào. Số lượng kỹ năng tiền ngôn ngữ có thể thay đổi tùy theo tài liệu tham khảo. Bên cạnh đó, các yếu tố môi trường và giác quan cũng giữ vai trò quan trọng trong việc phát triển khả năng giao tiếp ở trẻ.

A. Các Kỹ Năng Tiền Ngôn Ngữ

1. Chú ý chung (Joint Attention)

Chú ý chung là khả năng trẻ và người khác cùng tập trung vào một đối tượng hoặc sự kiện. Kỹ năng này giúp trẻ hiểu rằng giao tiếp là sự chia sẻ thông tin giữa hai bên. Để có khả năng này, trẻ cần có Kỹ năng Tiếp xúc mắt để từ đó học cách theo dõi ánh mắt và sự chú ý của người khác, từ đó dần hình thành ý thức về việc tương tác.

2. Bắt chước (Imitation)

Trẻ học ngôn ngữ và các kỹ năng giao tiếp xã hội thông qua việc bắt chước hành vi, cử chỉ và âm thanh từ người lớn. Bắt chước là bước đầu tiên giúp trẻ phát triển khả năng phát âm và ngôn ngữ.

4. Luân phiên (Turn-taking)

Kỹ năng này giúp trẻ hiểu rằng giao tiếp là quá trình hai chiều, bao gồm việc chờ đợi và phản hồi theo lượt. Luân phiên giúp trẻ phát triển sự kiên nhẫn và khả năng tương tác trong các cuộc hội thoại.

5. Lắng nghe (Listening)

Lắng nghe giúp trẻ hiểu và xử lý thông tin từ người khác, từ đó phát triển khả năng phản hồi trong giao tiếp. Đây là một kỹ năng quan trọng trong việc xây dựng khả năng ngôn ngữ của trẻ.

6. Điệu bộ (Gestures)

Điệu bộ như chỉ tay, vẫy tay hoặc lắc đầu là cách trẻ giao tiếp khi chưa có đủ từ ngữ. Chúng là tín hiệu không lời giúp trẻ biểu lộ nhu cầu và ý tưởng của mình.

7. Hiểu biết (Comprehension)

Khả năng hiểu ngôn ngữ là tiền đề cho việc sử dụng ngôn ngữ sau này. Trẻ cần phát triển khả năng hiểu các từ và câu trước khi có thể sử dụng chúng một cách hiệu quả trong giao tiếp.

8. Nguyên nhân Hệ quả (Cause and Effect)

Trẻ học cách liên kết giữa hành động và kết quả, điều này giúp trẻ hiểu rằng ngôn ngữ có thể được sử dụng để đạt được kết quả mong muốn.

9. Ý định giao tiếp (Intent to Communicate)

Trẻ cần có ý định và động lực giao tiếp để truyền đạt nhu cầu, cảm xúc và thông tin. Ý định giao tiếp là nền tảng để trẻ sử dụng ngôn ngữ một cách có ý thức.

Ngôi nhà Giao tiếp: một số kỹ năng tiền ngôn ngữ làm nền trước khi trẻ có thể giao tiếp.

Để “nói được” (giao tiếp bằng lời và cử chỉ), cần một sự kết hợp nhịp nhàng nhưng phức tạp của rất nhiều kỹ năng và yếu tố, tôi mạn phép giải thích một cách đơn giản hơn:

Điều đầu tiên cần là trẻ phải có Ý Định Giao Tiếp, tiếp đến là cần có sự Chú Ý để có thể Bắt Chước. Bắt Chước các Cử Chỉ (ví dụ như vẫy tay tạm biệt, vỗ tay) thường dễ dàng hơn Bắt Chước Lời Nói. Để Bắt Chước Lời Nói trẻ phải Chú Ý đến cách mở miệng, đánh lưỡi của người đối diện (là hai cử chỉ có thể nhìn thấy) đồng thời cũng phải biết giữ hơi và đẩy hơi (hai cử chỉ này khó nhận biết hơn) thì mới phát âm được. Song song đó, trẻ cần biết Chờ Theo Lượt để có thể Chú Ý và Bắt Chước tốt. Trẻ cũng phải hiểu được Nguyên Nhân – Hệ Quả để nhận biết là nếu trẻ nói đúng ngữ cảnh thì sẽ có một kết quả phù hợp xảy ra (ví dụ: trẻ nói từ “sữa” sẽ nhận được sữa để uống). Cuối cùng, trẻ cũng cần sự Hiểu Biết để có thể sử dụng Lời Nói phù hợp ngữ cảnh.

Kỹ năng tiền ngôn ngữ cũng là nền tảng quan trọng để trẻ có thể học được những kỹ năng khác ngoài việc giao tiếp. Trẻ chỉ có thể phát triển nếu trẻ học được. Trẻ muốn học được, điều cần là trẻ phải có Ý Định Học, cũng như cần có sự Chú Ý, Bắt Chước, Nguyên Nhân – Hệ Quả để học và phát triển Hiểu Biết.

B. Vai Trò Của Môi Trường Kích Thích Tích Cực

Môi trường giao tiếp tích cực đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển các kỹ năng tiền ngôn ngữ. Sự khen ngợi và cử chỉ khích lệ là biểu hiện Tích Cực của phụ huynh nhằm khuyến khích trẻ tiếp tục duy trì và thực hiện những hành vi, câu nói mong đợi. Ngược lại, sự tức giận, la mắng hoặc những biểu hiện tiêu cực khác tương tự khi trẻ thực hiện chưa đúng sẽ làm trẻ nản chí hoặc sợ sệt, tránh né thực hiện hành vi, lời nói mong đợi.

Chơi và tương tác xã hội phù hợp với khả năng của trẻ sẽ tạo Ý Định Giao Tiếp cũng như các kỹ năng tiền ngôn ngữ khác ở trẻ như Chú Ý, Bắt Chước,… Nói chuyện mô tả con người, đồ vật, hình ảnh, hoạt động xung quanh trẻ một cách thường xuyên là cách cho trẻ “tắm” trong ngôn ngữ giao tiếp, tăng sự Hiểu Biết cho trẻ về môi trường xung quanh.

Hình 2: Sự Phát triển về Giao tiếp và Ngôn Ngữ giống như Gieo Hạt Trồng Cây – hình chụp lại ở một trung tâm can thiệp tại Bạc Liêu.

Đáp ứng trẻ chậm lại một chút cũng là một kỹ thuật kích thích để trẻ nói. Ví dụ: nếu trẻ nói “chữa” để đòi sữa, thay vì đưa sữa cho trẻ ngay lập tức, phụ huynh có thể nói từ “sữa” vài lần rồi mới đưa cho trẻ. Làm như vậy nhiều lần sẽ có một thời điểm trẻ “bực mình” hét lên “sữa”. Ngay khi trẻ nói đúng từ “sữa”, phụ huynh cần đưa ngay cho trẻ sữa đồng thời cho trẻ thấy thái độ vui vẻ, hạnh phúc của mình. Nhờ có sự Hiểu Biết về Nguyên Nhân – Hậu Quả, trẻ sẽ nhận ra là nếu nói “sữa” sẽ được sữa và nụ cười của Mẹ ngay lập tức, còn nói “chữa” thì phải chờ đợi lâu hơn.

Sự kiên nhẫn là một điều luôn cần ở phụ huynh có trẻ mắc tự kỷ. Vì trẻ tự kỷ thường có biểu hiện rập khuôn nên ở từng môi trường khác nhau, trẻ cần được dạy một mẫu câu phù hợp. Điều này khác với trẻ không mắc tự kỷ là khi có một vốn từ nhất định, trẻ có thể tự lắp ghép để tạo ra nhiều câu khác nhau. Ví dụ: trẻ tự kỷ nói “đèn không chạy” trong khi câu nói phù hợp ngữ cảnh là “đèn tắt”. Trong trường hợp này, phụ huynh cần ở tư thể mắt mình ngang mắt trẻ (Kỹ thuật Tiếp Xúc Mắt) để đảm bảo trẻ đang Chú Ý và dễ Bắt Chước. Giữ vẻ mặt nghiêm nghị và nói với trẻ “đèn tắt”, lập lại vài lần, nếu trẻ lập lại đúng từ “đèn tắt”, phụ huynh cần cười rạng rỡ, khen trẻ để giúp trẻ hiểu được sử dụng từ này là đúng (mặt nghiêm khi trẻ nói chưa đúng và mặt cười khi trẻ nói đúng. Tránh tức giận hoặc nói “sai rồi”). Một số tình huống, phụ huynh có thể nhắc trẻ như “đèn t…” để trẻ dễ nhớ. (Lưu ý: đây chỉ là gợi ý cho một trong nhiều giải pháp).

C. Sự Bình Thường Về Thể Chất ở Trẻ

Các giác quan của trẻ, đặc biệt là thính giác và thị giác phải hoạt động bình thường để trẻ có thể phát triển kỹ năng tiền ngôn ngữ một cách tự nhiên. Trẻ cần khả năng nghe và nhìn rõ để tham gia vào các tương tác xã hội và học hỏi từ môi trường xung quanh.

Ở một số trường hợp ít gặp, trẻ có thể có vấn đề của các bộ phận liên quan đến phát âm (tạo ra lời nói), như dính thắng lưỡi nhiều, khớp thái dương hàm, cơ vùng hàm mặt, … lúc này, những biện pháp như cắt thắng lưỡi hoặc xoa bóp, bấm huyệt mới có khả năng có tác dụng hỗ trợ.

Kỹ năng tiền ngôn ngữ là nền tảng quan trọng để phát triển khả năng giao tiếp và ngôn ngữ ở trẻ em. Việc khuyến khích sự phát triển của những kỹ năng này trong một môi trường tích cực sẽ giúp trẻ sẵn sàng bước vào giai đoạn ngôn ngữ chính thức. Bằng cách hiểu và áp dụng các phương pháp khuyến khích phù hợp, cha mẹ và người chăm sóc có thể giúp trẻ phát triển các kỹ năng giao tiếp mạnh mẽ và hiệu quả.

Trẻ tự kỷ thường thiểu nhiều kỹ năng tiền ngôn ngữ nên thường gặp rất nhiều khó khăn trong phát triển khả năng giao tiếp và tương tác xã hội. Do vậy, can thiệp trẻ tự kỷ thường bắt đầu từ việc giúp trẻ có những kỹ năng cơ bản này trước khi giúp trẻ nói được và đi học được. Dạy trẻ tự kỷ cần dạy SỚM, dạy ĐÚNG về kỹ thuật, ĐỦ về thời gian và cường độ, ĐỀU đặn liên tục.

Bs Phạm Minh Triết