TÌM THẤY SỞ TRƯỜNG – MỞ RA CON ĐƯỜNG

(Bài viết riêng cho Tạp Chí Kinh Tế Sài Gòn, đăng ngày 29/5/2025)

1. Không giỏi nhất lớp, vẫn thành công rực rỡ: Khi ta tìm đúng “món quà” của mình

Trong những buổi họp lớp sau nhiều năm ra trường, chúng ta thường có một chút bất ngờ khi thấy người học sinh từng mờ nhạt ngày xưa giờ đây lại là người thành công nhất trong nhóm. Không ít người từng đứng đầu lớp, từng là “niềm tự hào của thầy cô”, thì nay lại sống lặng lẽ với công việc vừa đủ. Có gì đã xảy ra?

Câu trả lời có thể nằm ở điều mà nhà tâm lý học Howard Gardner đã từng đề xuất: Con người không chỉ có một loại trí thông minh. Có đến tám loại trí thông minh khác nhau, và mỗi người mang trong mình một hoặc vài loại nổi trội hơn cả. Việc hệ thống giáo dục chỉ đánh giá một vài loại trí thông minh — chủ yếu là ngôn ngữ và logic — đã vô tình khiến nhiều người bị đánh giá thấp trong suốt những năm đi học. Nhưng khi bước ra đời, nơi mọi thứ đa dạng và linh hoạt hơn, họ có cơ hội để phát huy sở trường thật sự của mình.

Không giỏi tính toán, nhưng có “mắt nghề” thiên bẩm

Minh là một ví dụ điển hình. Trong suốt 4 năm đại học Kinh tế, cậu luôn nằm trong nhóm trung bình – khá. Các môn học như xác suất, kế toán hay phân tích tài chính đều khiến Minh chật vật. Nhưng bạn bè luôn nhớ tới Minh với những bài thuyết trình sinh động, cách nhìn thị trường rất riêng và khả năng nắm bắt xu hướng đáng kinh ngạc.

Ra trường với tấm bằng loại khá, Minh đầu quân cho một công ty truyền thông nhỏ, bắt đầu ở vị trí thấp. Nhưng chỉ sau 2 năm, cậu đã trở thành giám đốc sáng tạo. Các chiến dịch do Minh đề xuất luôn mang về kết quả vượt mong đợi. Hóa ra, Minh có trí thông minh nổi trội về thị giác – không gian và thiên hướng cảm nhận xu hướng — thứ không được đo lường trong bài kiểm tra nào ở trường đại học.

Câu chuyện của Minh cho thấy: Không giỏi học những môn “cứng” không có nghĩa là không giỏi gì cả. Đôi khi, điều cần làm là tìm được “đất diễn” phù hợp để năng lực được phát huy.

Từng bị xem là “lạc loài”, nhưng lại là người kết nối giỏi nhất

Trang học ngành công nghệ thông tin, một ngành vốn đòi hỏi nhiều tư duy logic. Nhưng cô lại không giỏi lập trình, và thường xuyên “đuối” ở các môn cốt lõi. Bạn bè và thầy cô đều ái ngại, có người còn thẳng thừng nói: “Em nên chuyển ngành”.

Nhưng Trang không bỏ cuộc. Cô tìm thấy niềm yêu thích trong việc tổ chức sự kiện, làm cầu nối giữa kỹ sư và khách hàng, giữa team kỹ thuật và phòng marketing. Ra trường, cô không làm lập trình viên như dự định ban đầu mà trở thành quản lý dự án. Trong vai trò đó, Trang phát huy tối đa trí thông minh giao tiếp – quan hệ xã hội (interpersonal intelligence).

Không cần là người giỏi code nhất, cô vẫn trở thành một nhân tố không thể thiếu, bởi cô giỏi kết nối, giỏi lắng nghe, giỏi điều phối đội ngũ — những kỹ năng sống còn trong môi trường làm việc thực tế nhưng lại ít được dạy và đánh giá trong trường học.

Từng là học sinh “tàm tạm”, giờ là người thầy truyền cảm hứng

Câu chuyện của anh Dũng, một giáo viên âm nhạc tại một trường tiểu học, cũng khiến nhiều người xúc động. Anh học trung bình suốt những năm phổ thông. Không nổi bật ở toán, lý, hóa, cũng không có gì nổi trội ở môn văn hay sử. Nhưng có một điều anh làm rất giỏi từ bé: chơi đàn.

Gia đình nghèo, anh học đàn bằng cây guitar cũ nhặt được, tự tập qua radio. Sau này, đậu vào trường sư phạm chuyên ngành âm nhạc, anh vẫn không phải sinh viên ưu tú. Thế nhưng, khi bước vào lớp học, anh dường như “lột xác”. Học sinh yêu quý anh vì những bài học sinh động, những bài hát tự sáng tác dành riêng cho từng lớp, từng hoàn cảnh. Anh giúp nhiều em nhỏ nhút nhát tìm được sự tự tin, nhiều em có khó khăn học tập tìm thấy chỗ để tỏa sáng.

Anh Dũng là người có trí thông minh âm nhạc – nhịp điệu và nội tâm (intrapersonal intelligence). Anh hiểu bản thân, hiểu cảm xúc học sinh, và truyền tải bài học thông qua giai điệu – điều mà không có cuốn giáo trình nào dạy.

Câu chuyện của anh gợi nhắc chúng ta rằng: Không phải ai cũng phải trở thành kỹ sư, bác sĩ, hay chuyên gia tài chính mới là “thành công”. Đôi khi, chỉ cần được là chính mình và mang lại giá trị cho người khác, đó đã là một thành công.

2. Không học giỏi không có nghĩa là kém cỏi

Trong hệ thống giáo dục hiện tại, học sinh giỏi thường được tôn vinh dựa trên những bài kiểm tra tiêu chuẩn – vốn chỉ đo được một phần rất nhỏ của trí tuệ con người. Những bạn học sinh không giỏi toán hay ngữ văn thường bị xem là “kém”. Nhưng trên thực tế, họ có thể giỏi vận động (bodily-kinesthetic), có khiếu âm nhạc, có trí tuệ cảm xúc sâu sắc, hay có khả năng suy nghĩ trừu tượng bằng hình ảnh.

Thuyết trí thông minh đa dạng của Gardner không chỉ là một công cụ học thuật. Đó là lăng kính giúp chúng ta nhìn con người với sự trân trọng và toàn diện hơn. Khi ta thôi đánh giá một người chỉ bằng điểm số hay bảng thành tích, ta sẽ bắt đầu nhận ra rằng mỗi người có một “món quà” riêng. Vấn đề là họ có cơ hội tìm thấy nó hay không.

3. Tìm thấy sở trường – mở ra con đường

Ba nhân vật trong bài không phải là những thiên tài. Họ cũng từng loay hoay, từng hoài nghi giá trị bản thân. Nhưng điều may mắn là họ đã không bỏ cuộc. Họ lắng nghe chính mình, thử nhiều việc, và cuối cùng tìm thấy nơi mà tài năng được trân trọng.

Bản thân người viết từng có dự định thi Kiến Trúc vì đam mê vẽ, rồi cuối cùng lại thi Y khoa. Trở thành bác sĩ cũng rất nhiều câu hỏi về bản thân, về con đường sẽ chọn, đến gần 40 tuổi mới tìm được ngành đam mê và gắn bó đến hiện giờ.

Trong một thế giới ngày càng phức tạp và đa dạng, sự thành công không còn nằm ở việc bạn thuộc nhóm “top” nào, mà là bạn hiểu mình đến đâu, dám sống thật đến đâu, và có kiên trì theo đuổi điều mình yêu thích hay không.

4. Lời kết: Đừng đánh giá một con cá bằng khả năng leo cây

Nếu Einstein còn sống, có lẽ ông sẽ đồng tình với Gardner. Chính ông từng nói: “Ai cũng là thiên tài. Nhưng nếu bạn đánh giá một con cá bằng khả năng leo cây, nó sẽ sống cả đời trong sự tự ti.”

Mỗi người có một thế mạnh riêng, một kiểu thông minh đặc biệt. Thất bại trong trường học không có nghĩa là thất bại trong cuộc đời. Điều quan trọng là đừng ngừng tìm hiểu bản thân, đừng vội tin rằng mình “kém”, chỉ vì không đi đúng con đường mà số đông chọn.

“Pursue excellence, and success will follow, pants down!”

(Hãy theo đuổi sự xuất sắc, rồi thành công sẽ chạy theo bạn – đến mức tụt cả quần!)
— Rancho (Aamir Khan), phim 3 Idiots (2009)

#bsphamminhtriet, #kinhtesaigon, #SAIGONTIMES

TS.BS Phạm Minh Triết