TẠO ĐỘNG LỰC VÀ DẠY TRẺ HIỂU NGUYÊN NHÂN – HỆ QUẢ: MẢNH GHÉP KÉP TRONG CAN THIỆP SỚM CHO TRẺ TỰ KỶ

Một tình huống thường gặp

Hầu hết các gia đình có con mắc rối loạn phổ tự kỷ mà tôi từng gặp, ba mẹ hay ông bà thường rất dễ dãi trong việc chiều theo ý trẻ. Họ làm vậy một phần vì thương con cháu “bị bệnh”, một phần vì muốn mọi chuyện êm xuôi, tránh những cơn la hét ồn ào hay giằng co mệt mỏi. Thậm chí, không ít gia đình còn chủ động đáp ứng trước khi trẻ kịp bộc lộ nhu cầu. Việc này, dù xuất phát từ tình thương, lại vô tình trở thành một trong những rào cản lớn khiến quá trình can thiệp cho trẻ tự kỷ kém hiệu quả.

Một trong những nguyên tắc nền tảng nhưng lại ít được nhấn mạnh cho gia đình trong can thiệp sớm cho trẻ tự kỷ là: dạy trẻ không chỉ học kỹ năng, mà còn học cách muốn học.
Để làm được điều đó, ta cần đồng thời thực hiện hai việc song hành:

1. Tạo động lực đủ mạnh để trẻ sẵn sàng tương tác.
2. Thiết kế tình huống giúp trẻ hiểu mối liên hệ giữa hành vi của mình và kết quả nhận được – tức là nguyên nhân – hệ quả (cause-effect).

Khi hai yếu tố này kết hợp đúng cách, chúng trở thành bệ phóng cho sự phát triển giao tiếp, hành vi, và nhận thức của trẻ.

Tại sao cần tạo động lực?

Trẻ tự kỷ thường không tự tìm kiếm tương tác xã hội hay ít hứng thú với thế giới xung quanh. Do đó, nếu bạn muốn dạy trẻ “gọi mẹ”, “chỉ tay”, hay “làm theo yêu cầu”, thì trước hết bạn phải khiến trẻ cảm thấy có lý do để làm những việc đó.

Động lực có thể đến từ:

• Món ăn yêu thích
• Đồ chơi trẻ ưa thích
• Hoạt động vui vẻ (đu đưa, nhún nhảy, chơi nước)
• Người lớn thú vị (người hay chơi cùng, pha trò…)

Không có động lực → không có sự tham gia → không có học hỏi.

Hiểu nguyên nhân – hệ quả là gì?

Đây là bước trẻ học được rằng:

“Hành động của mình dẫn đến kết quả gì đó xảy ra.”

Ví dụ:

• “Mình chỉ tay → mẹ đưa bánh.”
• “Mình vỗ tay → bố bật nhạc.”
• “Mình đưa tay → mẹ bế mình lên.”

Khi trẻ hiểu được mối liên hệ này, trẻ bắt đầu giao tiếp có mục tiêu, học cách điều khiển môi trường thông qua hành vi – đây là bước đầu tiên trong việc hình thành kỹ năng xã hội và ngôn ngữ.

Sự kết hợp của hai yếu tố này như thế nào?

• Phụ huynh tạo ra một tình huống có điều trẻ muốn
• Sau đó, chờ trẻ thể hiện hành vi nào đó (nhìn, chỉ tay, vỗ tay…)
• Rồi đáp ứng đúng hành vi đó (đưa bánh, bật nhạc…)

Lặp lại nhiều lần, trẻ sẽ học được rằng:

“Mỗi khi mình làm điều đó → mình được điều mình muốn.”
→ Đây chính là trải nghiệm nguyên nhân – hệ quả, dựa trên động lực tự nhiên của trẻ.

Ví dụ cụ thể

Trường hợp 1: Trẻ thích bánh snack

• Không tạo động lực: Mẹ đưa bánh ngay khi thấy con đến gần → Con ăn nhưng không học gì.
• Có tạo động lực + dạy nguyên nhân – hệ quả:
  • Mẹ để bánh trong hộp trong suốt, đợi con nhìn hoặc chỉ tay.
  • Khi con chỉ tay → mẹ mở hộp và đưa.
  • Làm nhiều lần → con học: “Mình chỉ → có bánh.”

Trường hợp 2: Trẻ thích chơi quay xe

• Không có điều kiện học: Xe đặt sẵn, trẻ đến chơi một mình.
• Tạo cơ hội học:
  • Mẹ cầm xe, dừng lại một chút.
  • Con giơ tay → mẹ đưa.
  • Con bắt đầu nhìn mẹ mỗi lần muốn chơi → đây là tương tác có mục tiêu.

Gợi ý cách cha mẹ áp dụng tại nhà

1. Tạm giấu các món đồ chơi yêu thích, chỉ đưa khi trẻ có hành vi giao tiếp.
2. Ngưng đáp ứng tự động, thay vào đó hãy “đợi con chủ động” một chút (vài giây). Tôi thường gọi là “kỹ thuật đáp ứng chậm”.
3. Phản hồi nhanh và rõ ràng: Nếu con chỉ tay → bạn đưa ngay → trẻ hiểu kết quả là do mình làm ra.
4. Lặp lại nhiều lần mỗi ngày, nhưng không ép buộc. Hãy giữ không khí vui vẻ và gần gũi.
5. Thay đổi phần thưởng theo thời điểm để giữ độ hấp dẫn và duy trì động lực.

Kết luận

Trong can thiệp sớm cho trẻ tự kỷ, tạo động lực mà không dạy nguyên nhân – hệ quả thì trẻ sẽ chỉ thụ động chờ đợi. Ngược lại, dạy nguyên nhân – hệ quả mà không có động lực thì trẻ sẽ không muốn học. Chỉ khi hai yếu tố này cùng tồn tại – môi trường hấp dẫn và phản hồi rõ ràng – trẻ mới thật sự bước vào quá trình học hỏi một cách tự nhiên, chủ động và vui vẻ.

Người thân tham gia vào can thiệp trẻ qua các tương tác hàng ngày là một trong những cách điều trị hiệu quả góp phần giúp con mau hòa nhập. Hãy bắt đầu từ những khoảnh khắc đơn giản hàng ngày, nhưng thiết kế chúng một cách có chủ đích. Đó chính là cách bạn đặt viên gạch đầu tiên cho tương lai phát triển của con.

#bsphamminhtriet, #tuky, #roiloanphotuky, #tamly, #phongkhamtamlynhidong

Bs Phạm Minh Triết