Rối Loạn Gắn Bó – Phần 2: Những Biểu Hiện

Rối loạn gắn bó là những rối loạn về tâm lý (tâm thần) ở trẻ nhỏ gặp vấn đề trong việc gắn bó tình cảm với người khác. Cha mẹ, người chăm sóc hoặc bác sĩ có thể nhận thấy trẻ gặp khó khăn trong việc gắn bó tình cảm từ khi trẻ được chín tháng tuổi đến trước năm tuổi. Thường thì, một phụ huynh đưa trẻ đến bác sĩ với một hoặc nhiều mối lo ngại sau:

– Khóc dữ dội và/hoặc gặp khó khăn trong ăn uống

– Không tăng cân

– Hành vi tách biệt và không phản ứng

– Khó được an ủi

– Hành vi bận tâm và/hoặc thách thức

– Ức chế hoặc do dự trong các tương tác xã hội

– Quá thân thiện với người lạ

Nguyên nhân chính xác của rối loạn gắn bó chưa được biết rõ, nhưng nghiên cứu cho thấy rằng hầu hết trẻ em có rối loạn gắn bó đều đã trải qua các vấn đề nghiêm trọng hoặc khó khăn trong các mối quan hệ đầu đời của mình. Trẻ có thể đã bị lạm dụng hoặc bỏ bê về mặt thể chất hoặc tình cảm. Một số khác đã trải qua nhiều mất mát hoặc thay đổi đau thương liên quan đến người chăm sóc chính của mình.

Các vấn đề về thể chất, tình cảm và xã hội liên quan đến rối loạn gắn bó có thể tiếp tục kéo dài khi trẻ lớn lên. Trẻ em có vấn đề về gắn bó có thể phát triển hai loại rối loạn:

1. Rối Loạn Gắn Bó Phản Ứng (Reactive Attachment Disorder – RAD): Trẻ em mắc RAD ít có khả năng tương tác với người khác do những trải nghiệm tiêu cực với người lớn trong những năm đầu đời. Trẻ gặp khó khăn trong việc bình tĩnh lại khi căng thẳng và không tìm kiếm sự an ủi từ người chăm sóc khi buồn. Những trẻ này có thể dường như không có cảm xúc khi tương tác với người khác. Trẻ có thể tỏ ra không vui, cáu kỉnh, buồn bã, hoặc sợ hãi trong khi thực hiện các hoạt động bình thường với người chăm sóc.

2. Rối Loạn Gắn Bó Không Hạn Chế (Disinhibited Social Engagement Disorder – DSED): Trẻ em mắc DSED không tỏ ra sợ hãi khi gặp người lạ lần đầu tiên. Trẻ có thể quá mức thân thiện, đi đến gần người lạ để nói chuyện hoặc thậm chí ôm họ. Trẻ nhỏ hơn có thể cho phép người lạ bế, cho ăn hoặc cho đồ chơi để chơi. Khi những trẻ này được đặt trong tình huống xa lạ, trẻ không kiểm tra với cha mẹ hoặc người chăm sóc và thường sẽ đi theo người mà trẻ không quen biết.

Photo by Zachary Kadolph on Unsplash

Rối loạn gắn bó là một vấn đề phức tạp và có thể bị nhầm lẫn với các vấn đề khác ở trẻ em. Điều này xảy ra vì các triệu chứng của rối loạn gắn bó thường chồng chéo với nhau, có thể đi kèm với các vấn đề khác như chấn thương tâm lý, và nhiều nhà chuyên môn có thể chưa hiểu rõ về rối loạn này. Dưới đây là một số vấn đề mà rối loạn gắn bó thường bị nhầm lẫn:

1. Rối loạn phổ tự kỷ: Cả hai rối loạn này đều có thể gây ra khó khăn trong giao tiếp xã hội và tương tác. Một nghiên cứu cho thấy có 9,2% trẻ được nhận nuôi từ các cơ sở nuôi dưỡng trẻ mồ côi có thể biểu hiện triệu chứng giống tự kỷ, nhưng cải thiện tốt khi trẻ được chuyển vào chăm sóc tại các gia đình.

Trong thực tế, tôi gặp một số trường hợp được chẩn đoán là tự kỷ nhưng thật ra là mắc rối loạn gắn bó. Một số trung tâm cũng có báo cáo là trẻ khỏi hoàn toàn tự kỷ sau can thiệp một thời gian ngắn nhưng thực chất là do trẻ mắc rối loạn gắn bó.

2. Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD): Trẻ ADHD thường có khó khăn trong việc tập trung, quá hiếu động và bốc đồng. Một số hành vi này có thể giống với hành vi của trẻ mắc rối loạn gắn bó, đặc biệt là loại gắn bó tránh né.
3. Rối loạn lo âu: Trẻ lo âu thường cảm thấy lo lắng, sợ hãi và căng thẳng. Điều này có thể dẫn đến các hành vi né tránh tương tự như trẻ mắc rối loạn gắn bó.
4. Rối loạn chống đối bướng bỉnh: Trẻ mắc rối loạn này thường có xu hướng chống đối, tức giận và không tuân thủ quy định. Một số hành vi này có thể giống với hành vi của trẻ mắc rối loạn gắn bó, đặc biệt là loại gắn bó kháng cự.

Trẻ em có dấu hiệu của Rối Loạn Gắn Bó cần được đánh giá tâm thần toàn diện và lập kế hoạch điều trị cá nhân hóa, bao gồm cả trẻ và gia đình. Việc điều trị tập trung vào việc củng cố mối quan hệ giữa trẻ và người chăm sóc chính. Điều trị các rối loạn này thường bao gồm liệu pháp tâm lý để cải thiện mối quan hệ và xây dựng gắn bó lành mạnh, huấn luyện kỹ năng để giúp trẻ kiểm soát cảm xúc và cải thiện kỹ năng xã hội, và hỗ trợ gia đình để người chăm sóc hiểu và đáp ứng nhu cầu tình cảm của trẻ.

Tôi có một trường hợp mắc rối loạn gắn bó (được các nơi khác chẩn đoán tự kỷ) theo dõi từ lúc 3 tuổi đến bây giờ là 10 tuổi. Đây là một trường hợp điển hình vì con bị tình trạng lạm dụng và bỏ bê về mặt thể chất và tình cảm, phần lớn thời gian trước 3 tuổi con chỉ làm bạn với ipad cũng như thường xuyên chứng kiến ba mẹ xung đột. Sau lần đánh giá, theo hướng dẫn, con được bà nuôi dạy. Tình trạng con đang cải thiện dần, hiện tại con học tốt một vài môn nhưng vẫn còn gặp khó khăn trong việc kiểm soát cảm xúc, khó tập trung trong một số tình huống và đặc biệt vẫn bị tình trạng lo âu, thậm chí là hoảng loạn mỗi khi phải tiếp xúc với ba ruột.

Để phòng ngừa rối loạn gắn bó, cần tạo ra môi trường an toàn và yêu thương với sự chăm sóc nhất quán, phát triển kỹ năng làm cha mẹ để đáp ứng nhu cầu tình cảm của trẻ, và phát hiện cũng như can thiệp sớm đối với những trẻ có nguy cơ cao hoặc dấu hiệu của rối loạn gắn bó.

Bs Phạm Minh Triết

Tài liệu tham khảo

American Psychiatric Association. (2013). Attachment Disorder. In Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425596

Bretherton, I. (1992). The origins of Attachment Theory: John Bowlby and Mary Ainsworth. Developmental Psychology, 28, 759-775.

Fraley, R. C. (2010). A brief overview of adult attachment theory and research. Retrieved from https://internal.psychology.illinois.edu/~rcfraley/attachment.htm

Kennedy, J. H., & Kennedy, C. E. (2004). Attachment theory: Implications for school psychology. Psychology in the Schools, 41, 247-259.

Rutter, M., Sonuga-Barke, E.J., Beckett, C., Castle, J., Kreppner, J., Kumsta, R., … & Gunnar, M.R. (2010). Deprivation-specific psychological patterns: Effects of institutional deprivation. Monographs of the Society for Research in Child Development, 75,1–252