VƯỢT QUA BÓNG MA QUÁ KHỨ

(Bài viết riêng cho Tạp chí Kinh Tế Sài Gòn, đăng ngày 31/7/2025)

“Cháu không biết phải bắt đầu từ đâu. Nhiều khi cháu nghi ngờ chính mình, như thể mọi thứ chỉ là một giấc mơ xấu mà cháu tự tưởng tượng ra. Nhưng rồi cơ thể cháu không cho phép cháu quên. Mỗi lần đi ngang con hẻm cạnh nhà, tim cháu lại đập loạn xạ như muốn chạy trốn khỏi chính lồng ngực mình.”

Lần đầu tiên chuyện đó xảy ra, cháu mới 12 tuổi. Mẹ nhờ mang trái cây sang nhà bác – nơi anh họ đang sống. Anh gọi cháu vào bếp lấy kẹo, cánh cửa đóng lại phía sau lưng. Mùi mồ hôi, nền gạch lạnh, cảm giác nghẹn thở – tất cả vẫn còn y nguyên. Khi kết thúc, anh chỉ nói: “Đừng kể với ai, nhé?”

Cháu về nhà, nằm im, không khóc. Cháu nghĩ nếu mình im lặng thì ký ức cũng sẽ im theo. Nhưng rồi mỗi khi có ai đóng cửa mạnh, cháu lại giật mình. Cháu bắt đầu sợ bóng tối, sợ cả mùi mồ hôi. Cứ nhắm mắt lại là cháu thấy mình bị kéo vào căn bếp ấy. Cháu từng kể với mẹ. Mẹ chỉ hỏi: “Con mặc gì lúc đó?” rồi thở dài: “Chắc nó giỡn thôi. Con cũng phải biết giữ ý tứ.” Từ hôm đó, cháu không nhắc lại nữa.

PTSD (rối loạn stress sau sang chấn) có thể xuất hiện sau khi một người trải qua hoặc chứng kiến biến cố nghiêm trọng đe dọa đến tính mạng, thân thể hoặc tinh thần. Các trải nghiệm thường gây PTSD bao gồm bị lạm dụng tình dục, bạo lực gia đình, ngược đãi thời thơ ấu, hoặc bị bắt cóc, đe dọa tính mạng. Ngoài ra, các tai nạn nghiêm trọng như tai nạn giao thông, hỏa hoạn, sập nhà, sự cố nghề nghiệp, thiên tai, chiến tranh hoặc tị nạn cũng là yếu tố nguy cơ. Một số nghề nghiệp như bác sĩ, lính cứu hỏa, cảnh sát hoặc quân nhân – do tiếp xúc thường xuyên với thảm kịch – cũng dễ bị ảnh hưởng. Trẻ lớn lên trong môi trường thiếu an toàn, như trại mồ côi hoặc gia đình bạo lực, có thể chịu hậu quả lâu dài về tâm lý. Những trải nghiệm ấy khiến người ta bất lực, sợ hãi hoặc kinh hoàng, và để lại dấu ấn sâu sắc trong tâm trí.

Rối loạn stress sau sang chấn – PTSD – không chỉ là nỗi sợ. Đó là khi ký ức đau đớn trở lại bất ngờ, sống động như thật – với đầy đủ âm thanh, mùi vị, cảm giác. Bạn có thể đang rửa bát, ngồi xe buýt – rồi đột ngột thấy mình bị bóp cổ, mất kiểm soát. Đó là “flashback” – ký ức như tua lại, không có nút dừng.

PTSD xoay quanh bốn nhóm triệu chứng chính. Một là tái trải nghiệm: ác mộng, hồi tưởng sống động, hoảng loạn. Hai là né tránh: không dám đi ngang con hẻm, tránh nói chuyện liên quan. Ba là thay đổi tiêu cực về cảm xúc và nhận thức: cảm giác tội lỗi, xấu hổ, mất niềm tin, tách biệt. Bốn là kích thích cao: mất ngủ, dễ giật mình, cáu giận, luôn cảnh giác.

Có những triệu chứng không rõ ràng. Trẻ có thể chỉ trở nên im lặng, học kém, hoặc né tránh tiếp xúc. Người lớn không tinh ý sẽ chỉ thấy: “Nó bướng”, “nó lười”, “nó khó dạy.”

“Lên cấp hai cháu còn học giỏi. Nhưng cấp ba thì xuống dốc. Mỗi khi nghe tiếng cười con trai, cháu căng cứng người. Có lần thầy chủ nhiệm vỗ vai, cháu nôn ngay sau đó. Mẹ chỉ nói: ‘Chuyện xưa rồi, sao cứ lôi ra làm khổ mình?’”

Nhiều trẻ sống với PTSD mà không ai nhận ra. Phụ huynh tưởng con đang dậy thì nổi loạn. Nhưng mất ngủ, học kém, sợ vô cớ – đôi khi là lời kêu cứu không lời. Nhiều em đã từng kể, rồi bị bác bỏ, trách móc, thậm chí đổ lỗi. Sự phủ nhận không xóa được vết thương – chỉ đẩy trẻ vào im lặng.

“18 tuổi, cháu chuyển ra ngoài trọ. Tưởng bình yên. Nhưng cháu không ngủ được nếu tắt đèn. Có đêm, nhắm mắt là hình ảnh đó hiện về: căn bếp, ánh mắt, bàn tay. Cháu hét trong đêm, nhưng chỉ có bức tường trả lời.”

Cháu bắt đầu tự hỏi: “Có phải cháu có vấn đề?” Cháu thử đi khám. Bác sĩ đầu tiên hỏi: “Gia đình có ai biết chuyện này không?” Cháu gật đầu. Rồi không nói gì thêm.

Điều trị PTSD cần thời gian, sự kiên nhẫn và môi trường an toàn. Không có giải pháp nhanh. Nhưng một số phương pháp đã được chứng minh hiệu quả:

• Trị liệu hành vi nhận thức (CBT) – giúp người bệnh đối diện và hiểu lại ký ức.
• EMDR – dùng chuyển động mắt để xử lý ký ức sang chấn.
• Thuốc – đôi khi cần để giảm lo âu, ác mộng, trầm cảm. Nhưng không phải là giải pháp duy nhất.

Tất cả đều cần thời gian. Có người nói được sớm. Có người phải im lặng 10 năm. Điều quan trọng là người bệnh được lắng nghe, được tin, không bị tra hỏi hay đổ lỗi.

“Bây giờ cháu 20 tuổi. Cháu có thể đi học lại. Có vài người bạn. Nhưng cháu chưa yêu ai. Cháu sợ bị chạm vào. Cháu hay đùa mình giống cái bóng hơn là con người.”

Có lúc cháu muốn kể hết. Nhưng lại sợ. Nếu kể mà người ta không tin? Nếu họ hỏi cháu mặc gì hôm đó? Nếu họ cũng trách cháu?

Cháu từng kể cho một chị cố vấn học đường. Lần đầu tiên có người không ngắt lời. Chị chỉ nói: “Chuyện đó là sai. Và không phải lỗi của em.” Cháu khóc cả buổi chiều. Mười phút sau khi nói xong, cháu thấy nhẹ hơn – như trút được tảng đá đè lên ngực từ lâu.

Không phải ai cũng có điều kiện gặp chuyên gia. Nhưng nếu có một người – chỉ một người – chịu nghe, không phán xét, không vội vàng sửa chữa… thì đó đã là một điểm tựa phục hồi.

Những ký ức đau đớn có thể ùa về bất ngờ, kéo theo cảm xúc tiêu cực đến mức tưởng chừng gục ngã. Nhưng điều đó không có nghĩa bạn yếu đuối. Đó là cách cơ thể và tâm trí bạn đang cố xử lý những gì từng vượt quá sức chịu đựng. Nén chặt, giấu kín chỉ khiến vết thương âm ỉ. Nói ra – với một người bạn tin – có thể khiến bạn mệt. Có thể bạn sẽ cạn kiệt sau mỗi lần mở lời. Nhưng rồi, cơ thể sẽ hồi phục. Dần dần.

Đến một thời điểm nào đó, bạn vẫn có thể nhớ – nhưng không còn thấy nghẹt thở vì ký ức ấy nữa.

Và đó là dấu hiệu cho thấy bạn đang dần vượt qua bóng ma quá khứ – chậm rãi, nhưng thật sự.

#bsphamminhtriet, #kinhtesaigon, #Saigontimes, #PTSD

TS.BS Phạm Minh Triết