LIỆU XÉT NGHIỆM GIEN CÓ THỂ TIÊN ĐOÁN TÀI NĂNG CỦA BẠN?

(Bài viết riêng cho Tạp chí Kinh Tế Sài Gòn, đăng ngày 4/9/2025)

Trong thế giới hiện đại, mỗi bậc phụ huynh đều mong muốn tìm thấy và nuôi dưỡng tài năng ẩn giấu trong con cái mình. Chúng ta đã quen với những phương pháp truyền thống: từ việc quan sát năng khiếu bẩm sinh của trẻ, cho đến việc cho con tham gia vô số lớp học ngoại khóa từ đàn, vẽ, đến bơi lội và bóng đá. Trong những năm gần đây, một khuynh hướng mới đã xuất hiện, hứa hẹn một cách tiếp cận khoa học hơn, đó là xét nghiệm gien để xác định tài năng.

Thật hấp dẫn khi nghĩ rằng chỉ cần một mẫu nước bọt hoặc một chiếc tăm bông lấy niêm mạc má, chúng ta đã có thể nhận được “bản đồ di truyền” của con mình, để biết được liệu con có tố chất trở thành một vận động viên Olympic, một nhà khoa học lỗi lạc, hay một nghệ sĩ thiên tài. Khuynh hướng này đã tạo nên một thị trường sôi động quảng cáo khả năng giúp các bậc cha mẹ khám phá tiềm năng di truyền của con cái.

Nhưng câu hỏi đặt ra là: liệu khoa học có đủ vững chắc để biến lời hứa này thành hiện thực? Hay đây chỉ là một sự thổi phồng để kinh doanh niềm hy vọng của con người? Bài viết này sẽ phân tích một cách khách quan về logic đằng sau khuynh hướng này, những kết quả từ các nghiên cứu khoa học uy tín, và những cân nhắc quan trọng mà mọi người nên biết trước khi quyết định “giải mã” tài năng.

Logic Đằng Sau Khuynh Hướng Mới

Ý tưởng về việc xác định tài năng qua gien dựa trên một logic đơn giản: nhiều đặc điểm thể chất và tinh thần của con người, từ chiều cao, cân nặng đến khả năng tư duy và phản ứng, đều có cơ sở di truyền. Các nhà khoa học đã tìm ra các biến thể gien (được gọi là đa hình đơn nucleotide, hay SNP) có liên quan đến một số đặc điểm nhất định. Ví dụ, một biến thể trong gien ACTN3 được cho là có liên quan đến việc sản xuất protein trong các sợi cơ co rút nhanh, rất quan trọng đối với các vận động viên nước rút. Tương tự, một số gien khác được nghiên cứu về khả năng liên quan đến sức bền, sức mạnh cơ bắp, hay thậm chí là trí thông minh.

Theo đó, những người ủng hộ xét nghiệm gien tin rằng bằng cách phân tích bộ gien của một cá nhân, họ có thể phát hiện ra “tố chất bẩm sinh” của người đó. Mục tiêu là tìm ra những dấu hiệu di truyền thuận lợi để hướng dẫn cá nhân đó vào những lĩnh vực mà họ có khả năng phát triển tốt nhất. Với cách tiếp cận này, các bậc phụ huynh và huấn luyện viên có thể tiết kiệm thời gian, tiền bạc và công sức, tránh việc “đầu tư” vào sai lĩnh vực và tối ưu hóa con đường phát triển của một tài năng.

 Kết Quả Nghiên Cứu Trong Các Lĩnh Vực Cụ Thể

Để đánh giá tính xác thực của khuynh hướng này, chúng ta cần nhìn vào những gì các tạp chí khoa học uy tín, đã được bình duyệt (peer-reviewed), nói về chủ đề này. 

1. Lĩnh vực Thể thao

Lĩnh vực thể thao là nơi việc sử dụng xét nghiệm gien để phát hiện tài năng được nghiên cứu và thảo luận nhiều nhất. Nhiều gien đã được đưa ra ánh sáng, nhưng kết quả chung lại khiến nhiều người thất vọng:

• Gien ACTN3 và ACE: Đây là hai gien được nhắc đến nhiều nhất. Gien ACTN3 có hai biến thể chính: biến thể R liên quan đến các vận động viên điền kinh tốc độ cao, và biến thể X được cho là phổ biến hơn ở các vận động viên sức bền [1]. Gien ACE cũng có hai biến thể, một biến thể (D) liên quan đến sức mạnh và tốc độ, và một biến thể (I) liên quan đến sức bền [1].
• Sự thật khoa học: Mặc dù có mối liên hệ được tìm thấy, các nhà khoa học đồng thuận rằng các gien này chỉ chiếm một tỷ lệ rất nhỏ trong tổng khả năng thành công của một vận động viên. Hầu hết các nghiên cứu đều chỉ ra rằng yếu tố di truyền chỉ giải thích khoảng 2% tổng thể thành tích [2]. Điều này có nghĩa là, một vận động viên không có biến thể gien “tốt” vẫn có thể đạt đến đỉnh cao, trong khi một người có biến thể gien hoàn hảo vẫn có thể không thành công.
• Theo quan điểm chung của các nhà nghiên cứu, xét nghiệm gien không có vai trò trong việc xác định năng khiếu thể thao. Bên cạnh đó, chúng cũng không hữu ích để tạo ra các kế hoạch tập luyện riêng biệt nhằm tối đa hóa thành tích của từng vận động viên [3].

2. Lĩnh vực Học thuật và Nhận thức

Nhiều người tin rằng gien có thể dự đoán trí thông minh hoặc khả năng học tập. Các nghiên cứu học thuật đã xác nhận rằng gien thực sự đóng vai trò trong sự khác biệt về khả năng nhận thức và thành tích học tập [4, 7]. Các nhà khoa học đã tìm thấy mối liên hệ di truyền với cả các kỹ năng nhận thức (như trí nhớ, tốc độ xử lý thông tin) và các kỹ năng phi nhận thức (như sự chăm chỉ, động lực và tự điều chỉnh) [5].

Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng những phát hiện này chỉ mang tính chất phân tích ở cấp độ quần thể, không thể áp dụng để dự đoán cho một cá nhân. Di truyền học chỉ cho chúng ta thấy một khả năng hoặc một khuynh hướng, chứ không phải là một sự đảm bảo [7]. Ảnh hưởng của môi trường sống, chất lượng giáo dục, sự hỗ trợ từ gia đình, và nỗ lực cá nhân vẫn là những yếu tố quyết định. Một đứa trẻ có “gien tốt” nhưng thiếu môi trường học tập kích thích và động lực sẽ khó có thể phát triển hết tiềm năng. Ngược lại, một đứa trẻ không có ưu thế về gien vẫn có thể đạt được thành công nhờ vào sự chăm chỉ và một môi trường giáo dục tốt.

3. Lĩnh vực Nghệ thuật và Sáng tạo

Xác định tài năng trong các lĩnh vực chủ quan như âm nhạc, hội họa hay sáng tạo lại càng phức tạp hơn. Các nghiên cứu đã tìm thấy mối liên hệ di truyền với một số đặc điểm liên quan, ví dụ như khả năng cảm thụ âm thanh hoặc xu hướng tìm kiếm sự mới lạ [6]. Tuy nhiên, tính sáng tạo không chỉ là một đặc điểm đơn lẻ mà là sự kết hợp của nhiều yếu tố.

Các nghiên cứu khoa học hiện tại còn rất sơ khai và chưa thể đưa ra kết luận rõ ràng về mối quan hệ giữa gien và tài năng nghệ thuật. Hầu hết các nhà khoa học đều đồng ý rằng sự luyện tập, tiếp xúc với môi trường nghệ thuật từ sớm, và niềm đam mê cá nhân đóng vai trò quan trọng hơn nhiều so với bất kỳ yếu tố di truyền nào [6].

Những Hạn Chế và Cân Nhắc Về Đạo đức

Sau khi nhìn vào các kết quả nghiên cứu, chúng ta có thể thấy rõ những rủi ro và hạn chế của việc sử dụng xét nghiệm gien để xác định tài năng:

• Sự đơn giản hóa quá mức: Các công ty xét nghiệm gien thương mại thường chỉ tập trung vào một vài biến thể gien nổi tiếng để tạo ra một câu chuyện hấp dẫn, bỏ qua hàng nghìn gien khác và sự tương tác phức tạp của chúng [7].
• Thất vọng và áp lực: Một đứa trẻ được xét nghiệm và nhận được kết quả “không có tài năng” có thể mất đi động lực, tự tin, và cơ hội khám phá những lĩnh vực mới. Ngược lại, một đứa trẻ có kết quả “tài năng” có thể phải chịu áp lực khổng lồ để đạt được kỳ vọng, dẫn đến các vấn đề tâm lý [8].
• Đạo đức và sự bất công: Việc sử dụng thông tin di truyền để chọn lọc hoặc loại trừ các cá nhân khỏi các đội tuyển, chương trình giáo dục hoặc thậm chí là nghề nghiệp có thể dẫn đến sự bất công và phân biệt đối xử.
• Mối lo ngại về quyền riêng tư: Thông tin di truyền là một trong những dữ liệu nhạy cảm nhất của một con người. Việc chia sẻ thông tin này với các công ty thương mại tiềm ẩn nguy cơ bị rò rỉ hoặc bị sử dụng sai mục đích.

Kết Luận

Nghiên cứu về di truyền học và tài năng là một lĩnh vực mới mẻ và đầy hứa hẹn. Rõ ràng, gien có ảnh hưởng đến khả năng bẩm sinh của một cá nhân, giống như một bản thiết kế ban đầu. Nhưng cũng giống như một kiến trúc sư cần có nguyên vật liệu và môi trường xây dựng phù hợp để biến bản thiết kế đó thành một công trình, tài năng cũng cần được nuôi dưỡng và phát triển trong một môi trường thích hợp.

Tuy nhiên, với khoa học hiện tại, việc xét nghiệm gien để xác định tài năng vẫn chưa thể cung cấp một bức tranh toàn diện và đáng tin cậy. Đó là một sự kết hợp của hàng ngàn gien, cùng với sự tương tác phức tạp với môi trường sống, sự rèn luyện, và cả những may mắn. Tài năng không phải là một “món quà” bẩm sinh mà bạn có hoặc không có, mà là một hành trình dài của sự khám phá, nỗ lực không ngừng nghỉ và niềm đam mê.

Thay vì tìm kiếm một lối tắt di truyền, chúng ta nên tập trung vào những yếu tố mà chúng ta có thể kiểm soát: tạo ra một môi trường học tập và phát triển tích cực, khuyến khích sự tò mò và khám phá, và đặc biệt là dạy cho con trẻ sự kiên trì, lòng dũng cảm khi đối mặt với thất bại và niềm vui của việc học hỏi. Bởi vì, cuối cùng, thành công không chỉ được đo lường bằng những gì chúng ta đã đạt được, mà còn bằng cả chặng đường chúng ta đã đi.

#bsphamminhtriet, #xetnghiemgien, #kinhtesaigon, #SAIGONTIMES

TS.BS Phạm Minh Triết

 Tài liệu tham khảo

1. Pickering, C., & Kiely, J. (2019). “Can gienetic testing identify talent for sport?”. Gienes.
2. McAuley, A. B. T., Baker, J., Johnston, K., Varley, I., Herbert, A. J., Suraci, B., Hughes, D. C., Tsaprouni, L. G., & Kelly, A. L. (2023). “Talent inclusion and gienetic testing in sport: A practitioner’s guide”. Current Issues in Sport Science (CISS).
3. Webborn, N., et al. (2016). “Direct-to-consumer gienetic testing for predicting sports performance and talent identification: Consensus statement”. British Journal of Sports Medicine.
4. Allegrini, A. G., et al. (2019). “Gienomic prediction of cognitive traits in childhood and adolescence”. Molecular Psychiatry.
5. Malanchini, M., et al. (2024). “Gienetic associations between non-cognitive skills and academic achievement over development”. Nature Human Behaviour.
6. Ullén, F., et al. (2014). “The gienetics of artistic creativity”. Behavior Gienetics.
7. Plomin, R., & Deary, I. J. (2015). “Gienetics and intelligience differences: five special findings”. Molecular Psychiatry.
8. Roth, S. M. (2016). “Gienetic testing and athletic talent: The ethical considerations”. Frontiers in Physiology.