Trầm Cảm: Sao Người Bị Người Không? (phần 1)

Có một lần, người nhà của một bệnh nhân bị trầm cảm đặt câu hỏi “Tại sao tôi và người đó cùng trải qua nhiều sự kiện giống nhau trong cuộc sống nhưng người đó bị trầm cảm, còn tôi thì không?”. Đây là một câu hỏi rất thú vị và có thể cần rất nhiều buổi để trả lời câu hỏi này. Nhưng cũng có một cách trả lời ngắn gọn hơn, đó là sự khác nhau giữa hai người trong nhiều khía cạnh tạo nên sự khác biệt trong tình trạng trầm cảm. Bài này tôi chỉ viết về một trong những khác biệt là một trong những nguyên nhân của trầm cảm: stress (sự căng thẳng).

Một trong những mô hình giải thích các rối loạn tâm lý/tâm thần được nhiều chuyên gia đồng thuận là diathesis-stress model (1) (tạm dịch là mô hình dễ tổn thương – căng thẳng). Theo mô hình này, một người sẽ thừa hưởng một tình trạng dễ bị tổn thương hay dễ bị mắc bệnh nào đó. Nếu người này gặp một yếu tố thúc đẩy (stressor), thì tình trạng bệnh đó sẽ xuất hiện. Mô hình này có thể giúp trả lời được câu hỏi trên “Tại sao cùng tiếp xúc một yếu tố căng thẳng, người A bị trầm cảm nhưng người B thì không bị?”.

Mô hình này cũng giải thích được và giúp can thiệp các vấn đề ở trẻ em. Ví dụ, trẻ em có người thân trong gia đình bị trầm cảm thường dễ bị rối loạn trầm cảm hơn. Trẻ A có người thân trong gia đình bị trầm cảm và trải qua một tình huống gây stress như bị bắt nạt hay bị cô lập sẽ có nhiều khả năng bị trầm cảm. Tuy vậy, trẻ B cũng có người thân mắc trầm cảm nhưng có sự hỗ trợ tích cực từ bạn cùng lứa, ví dụ không bị các yếu tố gây stress thì ít có nguy cơ bị trầm cảm so với trẻ A (2). Tuy vậy, trong tương lai trẻ B vẫn có nguy cơ mắc trầm cảm nếu không có những kỹ năng để vượt qua stress. Những kỹ năng này là mục tiêu can thiệp chính của điều trị tâm lý: gặp yếu tố gây stress nhưng không bị stress chi phối.

Mô hình diathesis – stress

Tóm lại, một trong những nguyên nhân gây trầm cảm là sự kiện gây stress. Nhưng hai người cùng với một sự kiện gây stress, có người bị trầm cảm có người không bị. Lý do nằm ở mức độ dễ tổn thương đối với một bệnh hoặc rối loạn nào đó của từng người. Ở những người có cùng mức độ dễ tổn thương, người nào có được cách ứng phó phù hợp với yếu tố gây stress trong cuộc sống sẽ ít có nguy cơ mắc tổn thương đó.

Bên cạnh mô hình diathesis-stress, còn có một mô hình khác cũng được dùng để giải thích các rối loạn tâm lý/tâm thần là Reciprocal Gene-Environment Model (Mô hình tương tác qua lại giữa gien di truyền và môi trường). Bài sau sẽ nói về mô hình này.

Bs Phạm Minh Triết.

Tài liệu tham khảo:

1. Sigelman, C. K. & Rider, E. A. (2009). Developmental psychopathology.Life-span human development (6th ed.) (pp. 468-495). Belmont, CA: Wadsworth Cengage Learning.
2. Gazelle, Heidi; Ladd, Gary W. (February 2003). “Anxious Solitude and Peer Exclusion: A Diathesis-Stress Model of Internalizing Trajectories in Childhood”. Child Development. 74(1): 257–278.
3. Barlow et al. (2018). Abnormal psychology: an integrative approach. (8th ed). Boston, MA: Cengage Learning.