BS Phạm Minh Triết
(Bài viết riêng cho Thời báo Kinh Tế Sài Gòn, đăng ngày 20/11/2025)
Trong những năm gần đây, nhiều nghiên cứu cho thấy việc bổ sung Leucovorin (còn gọi là acid folinic) có thể giúp cải thiện khả năng giao tiếp và ngôn ngữ ở một nhóm trẻ rối loạn phổ tự kỷ (Autism Spectrum Disorder – ASD). Một câu hỏi thường gặp là: tại sao các nhà khoa học không dùng 5-MTHF (methylfolate) — vốn là dạng hoạt động sinh học mạnh nhất của folate — mà lại chọn Leucovorin? Để hiểu điều này, cần bắt đầu từ vai trò của folate đối với não bộ.
1. Folate và con đường đi vào não
Folate là một nhóm các vitamin B9 có vai trò thiết yếu cho sự phát triển tế bào thần kinh, tổng hợp DNA và điều hòa các chất dẫn truyền thần kinh.
Trong cơ thể, folate có thể tồn tại dưới nhiều dạng khác nhau:
- Axit folic: dạng tổng hợp phổ biến trong viên uống hoặc thực phẩm tăng cường, nhưng cần được chuyển hóa nhiều bước trong gan mới trở thành dạng hoạt động.
- 5-MTHF (5-methyltetrahydrofolate) hay còn gọi là methylfolate: là dạng hoạt động cuối cùng mà cơ thể có thể sử dụng trực tiếp để thực hiện các chức năng sinh học.
- Leucovorin (acid folinic): là dạng folate đã hoạt hóa một phần, có thể nhanh chóng chuyển thành các dạng hoạt động khác nhau (trong đó có 5-MTHF) mà không cần qua nhiều bước chuyển hóa.
Tuy nhiên, có một điều quan trọng: để folate phát huy tác dụng với não, nó phải vượt qua hàng rào máu não (blood–brain barrier) – một “cửa ngõ an ninh” bảo vệ não khỏi các chất độc hại. Việc vận chuyển folate vào não được thực hiện chủ yếu nhờ thụ thể folate alpha (Folate Receptor-α, viết tắt là FRα), giống như một “chìa khóa” cho phép folate đi từ máu vào dịch não tủy (CSF) rồi đến tế bào thần kinh.
2. Khi “cửa ngõ” bị chặn: Hội chứng thiếu folate trong não (Cerebral Folate Deficiency)
Một số trẻ, đặc biệt là trong nhóm rối loạn phổ tự kỷ, được phát hiện có nồng độ folate trong máu bình thường nhưng trong dịch não tủy lại thấp. Tình trạng này được gọi là hội chứng thiếu folate trong não (Cerebral Folate Deficiency – CFD).
Nghiên cứu đăng trên New England Journal of Medicine (NEJM) năm 2005 đã phát hiện nguyên nhân chính của tình trạng này là do các kháng thể tự miễn chống lại thụ thể folate alpha (FRα autoantibodies). Những kháng thể này “tấn công nhầm” thụ thể FRα – tức là chặn đường vận chuyển folate từ máu vào não.
Tác giả Ramaekers và cộng sự viết trong bài báo:
“Cerebral folate deficiency is a disorder in which autoantibodies can prevent the transfer of folate from the plasma to the cerebrospinal fluid.” (Hội chứng thiếu folate trong não là tình trạng mà các kháng thể tự miễn có thể ngăn cản sự vận chuyển folate từ huyết tương vào dịch não tủy.) [1]
Điều này có nghĩa: ngay cả khi bổ sung 5-MTHF trong máu, folate vẫn không thể đi qua hàng rào máu não nếu thụ thể FRα bị chặn.
3. Vì sao 5-MTHF không hiệu quả trong trường hợp này?
Về lý thuyết, 5-MTHF là dạng hoạt động mạnh nhất, dễ được cơ thể dùng nhất. Tuy nhiên, nó vẫn cần “cửa FRα” để vào não.
Nếu cửa bị khóa do kháng thể FRα, 5-MTHF dù nhiều trong máu vẫn không tới được nơi cần – là hệ thần kinh trung ương. Điều này giống như bạn có “chìa khóa xe hoàn hảo” nhưng ổ khóa đã bị ai đó bịt kín – xe không khởi động được.
Do vậy, trong các trường hợp có rối loạn vận chuyển folate qua hàng rào máu não, việc bổ sung 5-MTHF không giúp giải quyết gốc rễ vấn đề.
4. Leucovorin: con đường thay thế để folate đến được não
Leucovorin (acid folinic) lại khác. Đây là một dạng folate đã hoạt hóa một phần, có thể đi vào tế bào qua những con đường khác ngoài FRα, chẳng hạn reduced folate carrier (RFC) và proton-coupled folate transporter (PCFT).
Nhờ vậy, ngay cả khi kháng thể FRα làm “đường chính” bị tắc, Leucovorin vẫn có thể đi theo “đường vòng” để vào não, giúp khôi phục nồng độ folate trong dịch não tủy.
Nhiều nghiên cứu gần đây cho thấy việc dùng Leucovorin cho trẻ tự kỷ, đặc biệt ở nhóm có kháng thể FRα, giúp cải thiện rõ ngôn ngữ, khả năng giao tiếp và chú ý. Một phân tích tổng hợp năm 2021 cho thấy Leucovorin giúp cải thiện có ý nghĩa các kỹ năng ngôn ngữ ở trẻ ASD có thiếu folate trong não hoặc kháng thể FRα dương tính [2].
5. Vậy Leucovorin có phải “thuốc điều trị tự kỷ”?
Câu trả lời là không. Leucovorin không “chữa khỏi” tự kỷ, mà hỗ trợ trong những trường hợp có rối loạn chuyển vận folate. Nó giúp não nhận đủ lượng folate cần thiết để hoạt động tối ưu, từ đó cải thiện một số chức năng như ngôn ngữ, tương tác xã hội và hành vi.
Điều này cũng cho thấy rằng tự kỷ là một nhóm rất không đồng nhất, và việc xác định đúng cơ chế sinh học phía sau từng trường hợp là yếu tố quyết định hiệu quả điều trị.
6. Kết luận
Sự khác biệt giữa Leucovorin và 5-MTHF không nằm ở “sức mạnh” của hoạt chất, mà ở khả năng vượt qua hàng rào máu não khi thụ thể FRα bị chặn.
Chính vì vậy, trong các nghiên cứu về trẻ tự kỷ có liên quan đến kháng thể FRα hoặc thiếu folate trong dịch não tủy, Leucovorin là lựa chọn được chứng minh hiệu quả và an toàn hơn.
Tuy nhiên, việc sử dụng Leucovorin nên được thực hiện dưới hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa sau khi đánh giá cẩn thận tình trạng của từng trẻ.
#bsphamminhtriet, #leucovorin, #5-MTHF, #tuky, #roiloanphotuky
TS.BS Phạm Minh Triết
Tài liệu tham khảo
- Ramaekers, V. T., Rothenberg, S. P., Sequeira, J. M., Opladen, T., Blau, N., Quadros, E. V., & Selhub, J. (2005). Autoantibodies to folate receptors in the cerebral folate deficiency syndrome. New England Journal of Medicine, 352(19), 1985–1991.
- Rossignol, D. A., & Frye, R. E. (2021). Cerebral folate deficiency, folate receptor alpha autoantibodies and leucovorin (folinic acid) treatment in autism spectrum disorders: A systematic review and meta-analysis. Journal of Personalized Medicine, 11(11), 1141.
- Frye, R. E., Sequeira, J. M., Quadros, E. V., James, S. J., & Rossignol, D. A. (2013). Cerebral folate receptor autoantibodies in autism spectrum disorder. Molecular Psychiatry, 18(3), 369–381.
- Scaglione, F., & Panzavolta, G. (2014). Folate, folic acid and 5-methyltetrahydrofolate are not the same: Pharmacological differences and clinical implications. Current Drug Metabolism, 15(5), 468–482.
Chia sẻ nội dung này!
Bài viết theo chủ đề
