Giúp Trẻ Nói Được – Phân Biệt Các Khái Niệm: Lời Nói, Ngôn Ngữ Và Giao Tiếp

Trong lần về Việt Nam vừa qua, tôi gặp nhiều phụ huynh có con mắc rối loạn phổ tự kỷ (tự kỷ) có nói về việc một số trung tâm sử dụng nhiều biện pháp xoa bóp, bấm huyệt vùng mặt của trẻ để giúp trẻ bật âm. Phần lớn các phụ huynh đều rất vui vì con tự phát ra âm thanh được và hỏi làm cách nào để con chuyển từ bật âm sang nói.

Bài này tôi viết nhằm mục đích cố gắng giúp phụ huynh hiểu được một số khái niệm cơ bản trong lĩnh vực Trị liệu ngôn ngữ và lời (Speech and Language therapy) từ đó phụ huynh có thể chọn lựa cách can thiệp “giúp con nói được” phù hợp. Tôi cũng mong các chuyên viên về lĩnh vực này sửa đổi và đóng góp ý kiến nếu thấy bài viết chưa phù hợp.

Lời nói (speech), ngôn ngữ (language) và giao tiếp (communication) là ba khái niệm quan trọng trong quá trình phát triển giao tiếp của trẻ em. Mỗi khái niệm đều có vai trò riêng biệt trong việc giúp trẻ thể hiện và hiểu thông tin, nhưng chúng thường bị nhầm lẫn với nhau.

1. Định nghĩa

– Lời nói: Là quá trình tạo ra âm thanh để diễn đạt ngôn ngữ. Nó bao gồm phát âm, ngữ điệu và sự lưu loát. Lời nói giúp truyền tải thông tin từ người này sang người khác bằng cách phát âm các từ một cách rõ ràng.

– Ngôn ngữ: Là hệ thống các từ, cú pháp và ngữ pháp được sử dụng để biểu đạt và hiểu thông tin. Ngôn ngữ có thể là lời nói, viết hoặc các ký hiệu dùng để giao tiếp.

– Giao tiếp: Là quá trình trao đổi thông tin, cảm xúc và ý tưởng. Giao tiếp bao gồm không chỉ ngôn ngữ mà còn cả cử chỉ, biểu cảm khuôn mặt, ánh mắt và các phương tiện phi ngôn ngữ khác.

2. Phạm vi can thiệp

– Lời nói: Tập trung vào việc tạo ra âm thanh và phát âm các từ một cách chính xác. Tiếp đến là điều chỉnh giọng nói và ngữ điệu. Mục tiêu chính là giúp truyền đạt thông tin thông qua âm thanh. Ví dụ: Một trẻ gặp khó khăn khi phát âm âm /r/, thay vì nói “con rắn”, trẻ có thể nói “con gắn”. Khi can thiệp, trẻ sẽ được hướng dẫn cách phát âm chính xác.

– Ngôn ngữ: Liên quan đến việc sử dụng từ và các cấu trúc ngữ pháp để diễn đạt ý nghĩa. Trẻ học cách mở rộng vốn từ, nắm vững ngữ pháp và sắp xếp từ thành câu. Mục tiêu chính là giúp biểu đạt và hiểu ý nghĩa thông qua các từ ngữ và cấu trúc câu. Ví dụ: trẻ chỉ nói “Chơi bạn”, trẻ sẽ được can thiệp để nói “Con đi chơi với bạn”.

– Giao tiếp: Bao quát hơn, bao gồm việc truyền đạt ý nghĩa thông qua lời nói và cả các hình thức phi ngôn ngữ. Trẻ học cách kết hợp cả lời nói và các tín hiệu phi ngôn ngữ để truyền tải ý nghĩa. Mục tiêu chính là trao đổi thông tin, xây dựng mối quan hệ và bày tỏ cảm xúc. Ví dụ một trẻ có thể chưa biết nói, nhưng được dạy chỉ bằng ngón trỏ vào đồ chơi mà trẻ muốn.

3. Vấn đề lời nói, ngôn ngữ và giao tiếp ở trẻ tự kỷ

Trẻ tự kỷ thường gặp nhiều khó khăn trong các lĩnh vực này.

– Lời nói: Một số trẻ tự kỷ có thể không nói hoặc nói rất ít. Ở trẻ nói được, trẻ có thể gặp khó khăn khi phát âm hoặc không có ngữ điệu tự nhiên.

– Ngôn ngữ: Trẻ có thể gặp khó khăn trong việc hiểu và sử dụng từ ngữ. Một số trẻ không thể xây dựng câu hoàn chỉnh hoặc chỉ lặp lại (nhại lời) những từ nghe được mà không hiểu ý nghĩa. Ví dụ trẻ có thể thuộc nhiều bài hát, nhiều từ tiếng Anh nhưng không biết dùng các từ này phù hợp trong các tình huống khác nhau.

– Giao tiếp: Trẻ có thể không sử dụng cử chỉ, ánh mắt hoặc biểu cảm khuôn mặt để giao tiếp. Trẻ có thể không biết cách bắt đầu hoặc duy trì một cuộc trò chuyện với người khác.

Lời kết:

Xoa bóp, bấm huyệt để trẻ bật âm không phải là biện pháp phù hợp trong việc trị liệu nhằm giúp cho trẻ tự kỷ nói được. Vì về bản chất trẻ tự kỷ gặp khó khăn về lời nói, ngôn ngữ và giao tiếp do sự phát triển khác biệt của não bộ. Trẻ thường không hiểu các tín hiệu xã hội như ánh mắt hay cử chỉ, khó phát âm hoặc tạo câu, và thiếu kỹ năng giao tiếp. Những vấn đề này còn bị ảnh hưởng bởi khả năng cảm giác và khó khăn trong việc luân phiên, bắt chước hành vi. Can thiệp ban đầu cần tập trung vào cải thiện các khó khăn trên mới hy vọng tạo được nền móng vững chắc để trẻ “nói” được sau này. Bài tiếp theo sẽ thảo luận kỹ hơn về những mục tiêu can thiệp ban đầu này.

Bs Phạm Minh Triết

* Theo cảm nhận của tôi, khi phụ huynh mong muốn con mình nói được, nghĩa là phụ huynh muốn con mình giao tiếp được bằng lời nói.