TÓM TẮT CÁC PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRỊ ADHD CHO TRẺ EM VÀ THANH THIẾU NIÊN  

Việc quyết định sử dụng một phương pháp điều trị nào đó cần phải được dựa vào chứng cớ (Evidence-based medicine – Y học Thực chứng). Nghĩa là phương pháp điều trị đó cần được thực hiện nghiên cứu đúng phương pháp để hiệu quả điều trị (nếu có) sẽ là một kết quả khách quan.

Nhân có việc một phụ huynh hỏi về phương pháp Kích thích Thần Kinh và Cân bằng Não bộ dùng cho trẻ mắc Rối Loạn Tăng Động Giảm Tập Trung (ADHD), tôi tìm và dịch lại tóm tắt một bài mới nhất tổng quan kết quả của nhiều nghiên cứu về các hướng điều trị cho rối loạn này trên thế giới để bạn đọc tiện theo dõi.

 

Giới thiệu về ADHD

Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) là một vấn đề sức khỏe tâm thần phổ biến ở trẻ em và thanh thiếu niên, ảnh hưởng đến khoảng 5,3% trẻ trên toàn cầu. Trẻ mắc ADHD thường gặp khó khăn trong việc tập trung, kiểm soát hành vi hoặc có thể quá hiếu động so với độ tuổi. Nếu không được điều trị hiệu quả, ADHD có thể dẫn đến các vấn đề lâu dài như lạm dụng chất kích thích, tai nạn giao thông, hành vi phạm tội, hoặc thậm chí là nguy cơ tự tử. May mắn thay, hiện nay có nhiều phương pháp điều trị giúp cải thiện triệu chứng ADHD và nâng cao chất lượng cuộc sống cho trẻ.

Bài viết này tóm tắt tất cả các phương pháp điều trị ADHD hiện tại dựa trên một đánh giá khoa học toàn diện được công bố vào năm 2024 bởi Tạp chí Nhi khoa có uy tín tại Mỹ (Pediatrics). Các phương pháp bao gồm thuốc, can thiệp tâm lý, hỗ trợ phụ huynh, dinh dưỡng, và nhiều hình thức khác, với mục tiêu cung cấp thông tin dễ hiểu cho phụ huynh và cộng đồng (1).

1. Thuốc điều trị ADHD

Thuốc là phương pháp điều trị chính và có bằng chứng mạnh mẽ nhất trong việc cải thiện triệu chứng ADHD. Các loại thuốc được chia thành hai nhóm chính: thuốc kích thích (stimulants) và thuốc không kích thích (non-stimulants).

• Thuốc kích thích: Bao gồm methylphenidate (như Ritalin) và amphetamine (như Adderall). Những thuốc này giúp giảm đáng kể triệu chứng ADHD, cải thiện hành vi rối loạn và các thước đo tổng thể về sức khỏe tâm lý. Tuy nhiên, chúng thường gây ra tác dụng phụ như chán ăn và tăng nguy cơ gặp các vấn đề khác (như đau đầu, mất ngủ). Methylphenidate có hiệu quả trung bình, trong khi amphetamine cho thấy tác dụng mạnh hơn nhưng cũng gây chán ăn nhiều hơn.
• Thuốc không kích thích: Bao gồm norepinephrine reuptake inhibitors (NRI, như atomoxetine) và alpha-agonists (như guanfacine). Các thuốc này cải thiện triệu chứng ADHD với hiệu quả thấp hơn thuốc kích thích, nhưng ít gây chán ăn hơn, đặc biệt là guanfacine. Chúng cũng có tác dụng tốt trong việc giảm hành vi rối loạn.
• Kết hợp thuốc: Một số nghiên cứu cho thấy việc kết hợp thuốc kích thích với thuốc không kích thích (như guanfacine) có thể cải thiện thêm triệu chứng ADHD, nhưng mức độ cải thiện không lớn.

Mặc dù thuốc rất hiệu quả, chúng không cải thiện đáng kể khả năng học tập hoặc chức năng xã hội của trẻ, và tác dụng phụ là một vấn đề cần cân nhắc. Các hướng dẫn y khoa khuyến nghị sử dụng thuốc được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) phê duyệt cho trẻ trên 6 tuổi, nhưng cần theo dõi chặt chẽ.

2. Can thiệp tâm lý hướng đến trẻ

Các phương pháp tâm lý, như trị liệu hành vi hoặc trị liệu nhận thức-hành vi (CBT), được thiết kế để giúp trẻ kiểm soát cảm xúc, cải thiện kỹ năng tổ chức và giảm hành vi bốc đồng. Các can thiệp này thường bao gồm nhiều thành phần, như huấn luyện kỹ năng xã hội hoặc quản lý thời gian.

Kết quả nghiên cứu cho thấy các phương pháp tâm lý cải thiện triệu chứng ADHD với mức độ hiệu quả nhỏ đến trung bình. Tuy nhiên, chúng không có tác động đáng kể đến hành vi rối loạn hoặc thành tích học tập. Một hạn chế lớn là các nghiên cứu thường so sánh với nhóm không điều trị (waitlist) thay vì nhóm kiểm soát tích cực, làm giảm độ tin cậy của kết quả. Các phương pháp này phù hợp cho trẻ cần giải pháp không dùng thuốc hoặc kết hợp với thuốc.

3. Hỗ trợ phụ huynh

Các chương trình đào tạo phụ huynh giúp cha mẹ hiểu về ADHD và học cách quản lý hành vi của con. Các chương trình này thường dạy kỹ năng như khen thưởng hành vi tích cực, thiết lập quy tắc rõ ràng, và cải thiện giao tiếp trong gia đình.

Nghiên cứu chỉ ra rằng hỗ trợ phụ huynh cải thiện triệu chứng ADHD và hành vi rối loạn với hiệu quả nhỏ. Tuy nhiên, không có bằng chứng rõ ràng rằng chúng cải thiện chức năng xã hội của trẻ. Các chương trình này đặc biệt hữu ích cho trẻ dưới 12 tuổi, nhưng ít nghiên cứu tập trung vào thanh thiếu niên. Đối với trẻ mẫu giáo (dưới 6 tuổi), đào tạo phụ huynh thường được khuyến nghị là phương pháp đầu tiên trước khi dùng thuốc.

4. Dinh dưỡng và thực phẩm bổ sung

Dinh dưỡng và thực phẩm bổ sung, như omega-3, vitamin, hoặc chế độ ăn đặc biệt, đã được nghiên cứu để hỗ trợ điều trị ADHD. Kết quả cho thấy các phương pháp này cải thiện triệu chứng ADHD và hành vi rối loạn với mức độ hiệu quả nhỏ, mà không gây ra tác dụng phụ đáng kể.

Tuy nhiên, không có loại thực phẩm bổ sung cụ thể nào (kể cả omega-3) được chứng minh là mang lại lợi ích nhất quán. Sự đa dạng trong các loại dinh dưỡng được nghiên cứu khiến việc đưa ra khuyến nghị cụ thể trở nên khó khăn. Phụ huynh nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng các chế độ ăn hoặc bổ sung cho trẻ.

5. Phản hồi thần kinh (Neurofeedback)

Phản hồi thần kinh là một kỹ thuật sử dụng thiết bị để theo dõi hoạt động sóng não và giúp trẻ học cách tự điều chỉnh. Phương pháp này cải thiện triệu chứng ADHD với hiệu quả nhỏ, nhưng không có tác động đáng kể đến hành vi rối loạn hoặc chức năng xã hội. Dù đây là một lựa chọn không dùng thuốc, chi phí cao và yêu cầu thời gian dài khiến nó chưa phổ biến.

6. Huấn luyện nhận thức (Cognitive Training)

Huấn luyện nhận thức tập trung vào việc cải thiện trí nhớ, sự chú ý, và kỹ năng giải quyết vấn đề thông qua các bài tập hoặc trò chơi. Phương pháp này cải thiện triệu chứng ADHD với mức độ hiệu quả nhỏ và có thể cải thiện các thước đo tổng thể về sức khỏe tâm lý. Tuy nhiên, nó không giúp cải thiện chức năng xã hội hoặc hành vi rối loạn. Đây là một lựa chọn tiềm năng cho trẻ không đáp ứng tốt với thuốc.

7. Can thiệp tại trường học

Các can thiệp tại trường học, như điều chỉnh môi trường học tập hoặc hỗ trợ từ giáo viên, được thiết kế để giúp trẻ ADHD học tập tốt hơn. Tuy nhiên, nghiên cứu cho thấy chúng không cải thiện đáng kể triệu chứng ADHD hoặc thành tích học tập. Sự khác biệt lớn giữa các chương trình khiến việc đánh giá hiệu quả tổng thể trở nên khó khăn.

8. Các phương pháp bổ sung và thay thế

Các phương pháp như châm cứu hoặc liệu pháp cưỡi ngựa (hippotherapy) đã được thử nghiệm, nhưng không có bằng chứng cho thấy chúng cải thiện triệu chứng ADHD. Những phương pháp này hiện không được khuyến nghị trong điều trị ADHD.

9. Kết hợp thuốc và can thiệp tâm lý

Nhiều người cho rằng kết hợp thuốc với can thiệp tâm lý sẽ mang lại kết quả tốt hơn, nhưng nghiên cứu không ủng hộ quan điểm này. Kết hợp hai phương pháp không cho thấy cải thiện đáng kể so với chỉ dùng thuốc hoặc can thiệp tâm lý riêng lẻ. Tuy nhiên, số lượng nghiên cứu về vấn đề này còn hạn chế, và cần thêm dữ liệu để đưa ra kết luận chắc chắn.

Hạn chế và triển vọng tương lai

Mặc dù có nhiều lựa chọn điều trị, các phương pháp không dùng thuốc thường có hiệu quả thấp hơn thuốc và thiếu các nghiên cứu chất lượng cao. Hầu hết các nghiên cứu tập trung vào trẻ từ 6-12 tuổi, trong khi dữ liệu về trẻ mẫu giáo hoặc thanh thiếu niên còn hạn chế. Đặc biệt, rất ít nghiên cứu đánh giá hiệu quả lâu dài của các phương pháp điều trị, khiến các bác sĩ khó đưa ra khuyến nghị về cách duy trì lợi ích theo thời gian.

Trong tương lai, cần có thêm các nghiên cứu so sánh trực tiếp giữa các phương pháp điều trị, sử dụng thiết kế chặt chẽ hơn và tập trung vào các kết quả quan trọng như khả năng học tập và chức năng xã hội. Ngoài ra, việc cá nhân hóa điều trị dựa trên đặc điểm của từng trẻ (như loại ADHD hoặc bệnh lý đi kèm) cũng là một hướng nghiên cứu quan trọng.

Kết luận

ADHD là một rối loạn phức tạp, nhưng có nhiều phương pháp điều trị hiệu quả để hỗ trợ trẻ. Thuốc vẫn là lựa chọn hàng đầu với bằng chứng mạnh mẽ, nhưng các phương pháp không dùng thuốc như can thiệp tâm lý, hỗ trợ phụ huynh, dinh dưỡng, và phản hồi thần kinh cũng mang lại lợi ích. Phụ huynh và bác sĩ cần cân nhắc ưu, nhược điểm của từng phương pháp, đồng thời xem xét nhu cầu và hoàn cảnh của trẻ để đưa ra quyết định phù hợp.

Lời người dịch:

Như vậy, phụ huynh có thể thấy là trong bài này (năm 2024) hoàn toàn không đề cập đến việc sử dụng phương pháp Kích thích Thần Kinh và Cân bằng Não bộ dùng cho trẻ mắc Rối Loạn Tăng Động Giảm Tập Trung (ADHD). Trong các phác đồ điều trị rối loạn này tại Mỹ, Úc, Anh cũng đều không đề cập đến việc sử dụng phương pháp này. Vì vậy, phụ huynh nên cân nhắc.

 

#bsphamminhtriet, #ADHD, #tangdonggiamchuy

TS.BS Phạm Minh Triết

 

Tài liệu tham khảo:

Hempel, S., Peterson, B., & các tác giả khác. (2024). Treatments for ADHD in children and adolescents: A systematic review. Pediatrics, 153(4), e2024065787. https://doi.org/10.1542/peds.2024-065787