Điều Trị Tâm Thần Và Điều Trị Tâm Lý

Một thân chủ trong một phiên trị liệu đã nói với tôi là “Con không muốn gặp bác X. nữa vì sau lần gặp vừa rồi, bác X. làm cho con cảm thấy bản thân mình là một gánh nặng cho gia đình. Con cảm thấy bản thân mình trở thành một người tồi tệ và không còn mong muốn hay động lực để vượt qua bệnh tật mà con đang chịu”.

Em này là du học sinh, đã được điều trị bằng thuốc và trị liệu tâm lý trực tiếp với bác sĩ tâm thần và chuyên viên tâm lý tại nước em đang học và cũng nhận tham vấn online từ tôi. Trước khi về lại Việt Nam, một trong những lo lắng lớn nhất của em là “Liệu những cách điều trị mà con sắp nhận được tại Việt Nam có bằng những điều trị đang nhận được tại đây (nơi em du học) không?”. Dĩ nhiên câu trả lời là “Không”, nhưng tôi có hứa là sẽ cố gắng hỗ trợ con trong khả năng tốt nhất mà tôi có thể. Lần lữa mãi, cuối cùng con cũng quyết định về.

Tất nhiên là không dễ tìm được một hoặc một nhóm chuyên gia về sức khỏe tâm lý tâm thần (gọi tắt là tâm thần) có thể làm việc chung và chuyển đổi qua lại suông sẻ như nơi con du học. Phần quan trọng nhất là vì hầu hết các bác sĩ chuyên ngành này tại Việt Nam đều làm việc theo phong cách nhanh gọn, ít quan tâm đến cảm xúc và những gì phía sau những cảm xúc đó (vì đã quen với việc khám nhiều bệnh nhân trong một khoảng thời gian ngắn). Vì vậy mới xảy ra tình huống như đầu bài.

Tâm lý là một hoạt động điều trị độc lập và có thể bổ sung cho việc điều trị thuốc trong lĩnh vực sức khỏe tâm thần. Nói cho dễ hiểu, nếu tình trạng rối loạn ở mức độ nhẹ, trị liệu tâm lý là biện pháp được đề nghị (nếu như có sẵn). Ở mức độ trung bình, việc chọn lựa trị liệu tâm lý đơn thuần hay kết hợp thuốc thay đổi tùy thuộc vào nhiều yếu tố. Ở mức độ nặng thì việc điều trị thuốc được ưu tiên, sau khi đã ổn định thì kết hợp điều trị tâm lý. Vì vậy, một số ít bác sĩ tâm thần cũng học về tâm lý trị liệu. Nhưng việc học tâm lý và việc có thể điều trị tâm lý cho bệnh nhân được là hai chuyện khác nhau.

Một trong những mục tiêu của điều trị tâm lý là giúp bệnh nhân “gỡ rối”

Trong điều trị tâm thần luôn cần một nhóm các chuyên gia trong đó gồm ít nhất là bác sĩ tâm thần, chuyên viên tâm lý (và các chuyên ngành khác tùy theo nhu cầu hỗ trợ). Hai chuyên gia này giữ vai trò khác nhau nhưng hợp tác, hỗ trợ, bổ sung nhau và phản biện nhau (nếu cần) với mục đích chung là giúp đỡ bệnh nhân. Vì vậy, việc một người đóng hai vai cùng một lúc hoàn toàn không dễ dàng. Nếu có, thì độ tỉnh táo và nội lực về chuyên ngành phải đủ.

Bác sĩ thì chú trọng triệu chứng, ráp vào một chẩn đoán thích hợp, điều trị thuốc và đưa ra y lệnh. Y lệnh là kiểu “phải làm cái này nhe, làm cái kia đi. Đừng ăn cái này, đừng uống cái kia. Hãy tích cực hơn, hãy bỏ điện thoại xuống và đi ra ngoài đi…” mà không cần biết bệnh nhân có làm được không. Kiểu như “nghe bác sĩ thì hết, không nghe bác sĩ thì … chết”. Nhưng trị liệu tâm lý là một tầng khác. Họ tìm lý do bên dưới các triệu chứng, giúp bệnh nhân giải tỏa cảm xúc tiêu cực. Khi bệnh nhân đã bình tĩnh hơn, trị liệu tâm lý giúp bệnh nhân tìm ra và hỗ trợ bệnh nhân thực hiện những giải pháp giúp cải thiện tình trạng tâm lý. Nói gọn lại, trị liệu tâm lý là giúp bệnh nhân bình tĩnh lại và hỗ trợ cụ thể để bệnh nhân có thể thực hiện những thay đổi có lợi cho sức khỏe tâm thần (và thể chất) của bệnh nhân.

Vậy nếu bạn gặp một chuyên viên tâm lý và được nói là “Hãy tự tin lên, hãy nhìn theo hướng tích cực hơn” thì người này chưa phải là một chuyên viên tâm lý (kiểu này người bình thường cũng nói được … và bác sĩ rất hay dùng (nên nếu một bác sĩ cũng đóng vai chuyên viên tâm lý luôn thì rất dễ bị lộn vai). Hoặc một tâm lý gia khác nói với một phụ huynh khi tham vấn cách can thiệp hành vi cho con mình, “Chị có biết chị làm vậy là vô đạo đức không?”, và từ lúc đó cho đến cuối buổi, người phụ huynh chỉ có duy nhất trong đầu một sự dằn vặt “vô đạo đức” thay vì tiếp thu được những gì cần học.

“Con đóng tiền điều trị để được thấu hiểu cảm xúc, khó khăn mà con đang có; để được lắng nghe, giải thích và hỗ trợ con vượt qua những vấn đề con đang mắc phải. “Hãy lạc quan hơn, hãy nhìn theo hướng tích cực hơn” đúng là điều con cần, nhưng điều này con cũng biết mà không cần phải gặp bác sĩ. Điều con cần là “gỡ rối” dùm con, gợi ý cho con tìm ra giải pháp. Có thể con không thể thực hiện được hết toàn bộ nhưng ít ra con cũng cảm thấy mình hiểu hơn vấn đề của mình và hướng giải quyết. Con đâu đi điều trị để nhận lại cảm giác bị xem là gánh nặng gia đình, là một người tồi tệ?”.

(Bài này cũng để trả lời cho mấy bác sĩ đàn em đang “nhắc khéo” sao khuyên tụi nó học khoan trị liệu tâm lý hoặc sao chưa chịu dạy sâu về tâm lý mà chỉ dạy “sơ sơ”. Không phải dấu nghề đâu, khi nào anh về Việt Nam, đứa nào mời anh một hai chai bia sẽ rõ).

BS Phạm Minh Triết